كتاب موبايل تجويدقرآن

كتاب موبايل تجويدقرآن

تهيه وتنظيم توسط حجّة الاسلام حاج سيدمحمدباقري پور

درمؤسسه فرهنگي هدي رايانه

سايت هدي بلاگ

مقدمه

كتاب موبايل تجويدقرآن

هديه به حاملين(كاتبان،ناشران،حافظان،قارئان،مفسران،تعليم دهندگان،يادگيرندگان)كلام الله مجيد جهة همراه داشتن واستفاده مداوم انشاء الله

مباحث اين كتاب : تجويد=قرائت صحيح قرآن،تلفظ صحيح كلمات عربي،دستگاهاومقامهاي هفتگانه و قرائت قرآن قراء سبعه،مباحث ديگرودرپايان تجويدنماز

تهيه وتنظيم توسط حجّة الاسلام حاج سيدمحمدباقري پور

درمؤسسه فرهنگي هدي رايانه

http://hodarayaneh.org

سايت هدي بلاگ

http://hodablog.net

بسم الله الرحمن الرحيم

قرآن كريم چراغ هدايت فراراه كاروان بشريت است وبه بهترين راه هدايت

ميكند .

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یهْدِی لِلَّتِی هِی أَقْوَمُ وَیبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِیرًا«اسراء9»

این قرآن، به راهی که استوارترین راه‌هاست، هدایت می‌کند؛ و به مؤمنانی که اعمال صالح انجام می‌دهند، بشارت می‌دهد که برای آنها پاداش بزرگی است.

پس بايد با هدايت قرآن هدايت شويم كه انّ هُدي الله هو الهُدي

درقرآن همه چيزهست :

وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِی هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ...«روم58»

ما برای مردم در این قرآن از هر گونه مثال و مطلبی بیان کردیم؛ لارطب ولايابس الّا في كتاب مبين

تلاوت قرآن وظيفه مامسلمانان :

ورتّل القرآن ترتيلا مزمل/4

فاقرئواماتيسّرمن القرآن مزمّل/20

هنگام تلاوت قرآن اعوذبالله من الشيطان الرجيم بايدگفت

فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ«نحل98»

هنگامی که قرآن می‌خوانی، از شر شیطان مطرود، به خدا پناه بر!

هنگام تلاوت ديگري بايد گوش داد

وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ«اعراف204»

هنگامی که قرآن خوانده شود، گوش فرا دهید و خاموش باشید؛ شاید مشمول رحمت خدا شوید!

خانه اي كه درآن تلاوت قرآن ميشودبابقيه فرق دارد :

رسول اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم):

ان البيت اذا كثر فيه تلاوة القرآن كثر خيره واتسع اهله واضاء لاهل السماء كما تضى ء نجوم السماء لاهل الدنيا؛(31)

خانه اى كه در آن قرآن فراوان خوانده شود، خير آن بسيار گردد و به اهل آن وسعت داده شود و براى آسمانيان بدرخشد چنان كه ستارگان آسمان براى زمينيان مى درخشند.

قرآن رادرجواني بايديادگرفت وخواند :

امام صادق عليه السلام فرمود:

«من قرأ القرآن و هو شابّ مؤمن اختلط القرآن بلحمه و دمه» (کافی، ج ۲، ص ۶۰۳)

هر که در جوانی قران بخواند و به آن ایمان داشته باشد قرآن با گوشت و پوست او آمیخته می گردد.

یعنی تاثیری که قرآن بر روح و جسم جوان می گذارد، به دلیل صفای باطن و روح و قلب بی آلایش او، بسی بیش تر است از تاثیری که روی افراد مسن و بزرگسال می گذارد. از این رو، جوان بیش از دیگران باید با قرآن انس داشته باشد و در آن تامل، تعمق و تدبر کند تا نور آن دلش را صفا بخشد و از تمام کدورت ها و زنگارها پاکش نماید.

درهرحال بايد بقرآن پناه برد :

پيامبر اعظم (ص)

فاذا التَبَسَت علَيكُمُ الاُمورُ كَقِطَعِ اللَّيلِ المُظلِمِ فعلَيكُم بالقرآنِ؛ فانّهُ شافِعٌ مُشَفَّعٌ وماحِلٌ مُصَدَّقٌ،مَن جَعَلَهُ أمامَهُ قادَهُ الَى الجَنّةِ، ومَن جَعَلَهُ خَلفَهُ ساقَهُ الَى النارِ. (4802/11؛ نوادر راوندى: 21)

هر گاه كارها همچون پاره‏هاى شب تار بر شما تاريك و شبهه ناك شد، به قرآن روى آوريد؛ زيرا قرآن شفيعى‏است كه شفاعتش پذيرفته است و شاكى و خصمى است كه شكايتش قبول مى شود. هر كه قرآن را فرا روىِ‏خود قرار دهد، او را به سوى بهشت كشاند و هر كه آن را پشت سر خويش نهد، به سوى دوزخش براند.

تعليم وتعلّم قرآن كاربهترينهاست :

پيامبر اعظم (ص)

خِيارُكُم مَن تَعَلَّمَ القرآنَ وعَلَّمَهُ. (4814/10؛ بحار: 186/92)

بهترين شما، كسى است كه قرآن را بياموزد و )به ديگران) آموزش دهد.

پيامبر اعظم (ص)

علَيكُم بتَعَلُّمِ القرآنِ وكَثرَةِ تِلاوَتِهِ. (4814/10؛ كنزالعمال: 2368)

برشما باد، آموختن قرآن و بسيار خواندن آن.

نعمت حفظ كردن قرآن بالاترين نعمت است :

پيامبر اعظم (ص)

مَن أعطاهُ اللَّهُ حِفظَ كتابِهِ فَظَنَّ أنَّ أحَداً اُعطىَ أفضَلَ مِمّا اُعطىَ فقد غَمَطَ أفضَلَ النِّعمَةِ. (4816/10؛كنزالعمال: 2317)

هر كس كه خدا نعمت حفظ كتاب خود را به او عطا كند و آن كس گمان كند كه به ديگران نعمتى بزرگ تر از اين‏ نعمت او داده شده است، بى گمان نسبت به بزرگ ترين نعمت تحقير و ناسپاسى روا داشته است.

هركس كه درحافظه اش قرآن نباشد :

پيامبر اعظم (ص)

انّ الذى ليسَ فى جَوفِهِ شى‏ءٌمن‏ القرآنِ‏ كالبَيتِ‏الخَرِبِ. (4816/10؛كنزالعمال:2478)

كسى كه در اندرونش چيزى از قرآن نيست، همانند خانه اى ويران است.

حفظ قرآن، جلب كننده رحمت و نور الهى‏

حاملان قرآن(كاتبان،ناشران،حافظان،قارئان،مفسران،تعليم دهندگان،يادگيرندگان) :

پيامبر اعظم (ص)

حَمَلةُ القرآنِ هُم الَمحفوفُونَ برَحمَةِ اللَّهِ، المَلبوسونَ بنُورِ اللَّه عزّوجل. (4818/10؛ جامع الاخبار: 115)

اين حاملان )و حافظان) قرآنند كه در ميان رحمت خدا و پوشيده به نور خداوند عزّ و جل هستند.

حاملان قرآن، اشراف امت‏ :

پيامبر اعظم (ص)

أشرافُ اُمّتى حَمَلَةُ القرآنِ وأصحابُ الليلِ. (4818/10؛ الخصال: 7)

اشراف و بزرگان امّت من حاملان قرآن و شب زنده داران اند.

چگونگى سخن گفتن با خداوند

تلاوت قرآن صحبت باخدا :

پيامبر اعظم (ص)

اذا أحَبَّ أحدُكُم أن يُحَدِّثَ رَبَّهُ فَلْيَقرَأْ القرآنَ. (4820/10؛ كنزالعمال: 2257)

هر گاه فردى از شما دوست داشته باشد كه با پروردگارش سخن بگويد، قرآن بخواند.

تلاوت قرآن، جلا دهنده دل‏ها :

پيامبر اعظم (ص)

انّ هذهِ القُلوبَ تَصدَأُ كما يَصدَأُ الحَديدُ. قيلَ: يا رسولَ اللَّهِ، فما جَلاؤها ؟ قالَ: تِلاوَةُ القرآنِ. (4820/10؛ كنزالعمال: 2441)

اين دل‏ها نيز همانند آهن زنگار مى بندد. عرض شد: اى رسول خدا، صيقل دهنده دل‏ها، چيست ؟ فرمود:تلاوت قرآن.

قرائت قرآن، كفاره گناهان و سپر آتش‏ :

پيامبر اعظم (ص)

علَيكَ بقِراءةِ القرآنِ؛ فانّ قِراءتَهُ كَفّارةٌ للذُّنوبِ، وسَترٌ فى النارِ، وأمانٌ مِن العذابِ. (4822/10؛بحار: 17/92)

بر تو باد خواندن قرآن؛ زيرا خواندن آن كفّاره گناهان است و پرده اى در برابر آتش و موجب ايمنى از عذاب.

زيور قرآن صداي نيكو ‏وخواندن با صدا(صوت ولحن)ي زيباست :

پيامبر اعظم (ص)

لِكلِّ شى‏ءٍ حِليَةٌ وحِليَةُ القرآنِ الصَّوتُ الحَسَنُ. (4822/10؛ كنزالعمال: 2768)

هر چيزى زيورى دارد و زيور قرآن صداى خوش است.

قرائت قرآن با لحن محزون‏ :

پيامبر اعظم (ص)

اقرَؤوا القرآنَ بالحُزنِ؛ فانّه نُزِلَ بالحُزنِ. (4830/10؛ كنزالعمال: 2777)

قرآن را با آواز حزين بخوانيد؛ زيرا كه آن با صوت حزين نازل شده است.

مشتاقان خدا، شنوندگان كلام خدا :

پيامبر اعظم (ص)

ألا مَن اشتاقَ الَى اللَّهِ فَليَستَمِعْ كلامَ اللَّهِ. (4834/10؛ كنزالعمال: 2472)

هان ! هر كه مشتاق خداست، پس، به كلام خدا گوش فرا دهد.

پاداش گوش دادن به قرآن‏ :

پيامبر اعظم (ص)

مَنِ استَمَعَ الى آيَةٍ مِن كتابِ اللَّهِ كُتِبَت لَهُ حَسَنةً مُضاعَفةً، ومَن تَلا آيَةً مِن كتابِ اللَّهِ كانَت لَهُ‏نوراً يَومَ القِيامَةِ. (4836/10؛ كنزالعمال: 2316)

هركه به يك آيه از كتاب خدا گوش دهد، برايش ثوابى دو چندان نوشته شود و هر كه يك آيه از كتاب خدا تلاوت‏كند، روز قيامت آن آيه نورى براى او باشد.

تلاوت قرآن‏ :

پيامبر اعظم (ص)

عَليكَ بتِلاوَةِ القرآنِ وذِكرِ اللَّهِ كثيراً، فانّهُ ذِكرٌ لكَ فى السماءِ ونورٌ لكَ فى الأرضِ. (41838/10؛الخصال: 525)

بر تو باد به تلاوت قرآن و بسيارى ياد خدا؛ زيرا كه آن در آسمان، براى تو نام )و آوازه) است و در زمين نور.

ازكتاب موبايل معجم احاديث

0000000000000000000000

تفاوت تجوید با قرائت

كسی كه قواعد قراءات سبعه را فراگرفته و می‎خواهد قرآن را تلاوت نماید آیا مخارج حروف را باید در هر یك از قرائت‎های هفتگانه و یا دهگانه و... به طور یكسان رعایت كند یا مخارج حروف هم طبق قراءات اختلافی است؟ آیا ادغام یرملون را در دیگر قرائت‎ها هم باید عمل نماید یا اینكه ادغام یرملون مخصوص قرائت عاصم است؟ و قواعد دیگر همچنین. و خلاصه قاری قرآن چه مواردی را باید در همه قرائت‎ها رعایت كند و چه مواردی را باید با اختلاف، تلاوت نماید؟ با تعریف و تشریح جداگانه قرائت و تجوید، تفاوت‎شان و همچنین جواب سؤالات حاصل می‎شود. برای بیان مطلب، مقدمتاً باید بگوییم كه قرائت بر دو نوع است: 1. قرائت بالمعنی الأعم. 2. قرائت بالمعنی الأخص. منظور از «قرات بالمعنی الأعم»، همان است كه در عرف جامعه قاریان، مقصود می‎شود كه مترادف معنای «تلاوت» است؛ یعنی خواندن قرآن، حال به صورت ترتیل یا تحقیق و یا غیره باشد. و منظور از «قرائت بالمعنی الأخص» آن است كه در كتب تخصصی علوم قرآنی از آن بحث می‎شود كه منسوب به یكی از قرّاء سبعه یا عشر و یا... می‎باشد. به بیان واضح‎تر: وقتی می‎گوییم ابن كثیر آیه چهارم از سوره فاتحه را «مَلِكِ یوم الدّین» قرائت نموده،[1] منظور این است كه قرائت ابن كثیر در این آیه چنین است. یا وقتی كه می‎گوییم «عاصم» همین آیه را «مالِكِ یوم الدّین» قرائت نموده،[2] منظور همان «قرائت» عاصم است، به بیان دیگر مصادیق واقعیِ «روایت حفص از عاصم» قرائت بالمعنی الأخص است و یا منظور از بالمعنی الأخص، هر یك ار قرائت مختص قرّاء سبعه را گویند كه مخصوص آن قاری می‎باشد. و امّا معنای تجوید: سرالبیان می‎نویسد: «تجوید، مصدر باب تفعیل، در لغت به معنای نیكوكردن و در اصطلاح، علمی است كه در آن از شناسائی مخارج و صفات حروف تهجی و محل وقت و وصل و قواعد و دستورها قرائت قرآن مجید و نیكو خواندن آن بحث می‎شود».[3] و حلیه القرآن با بیان واضح‎تر می‎گوید: «تجوید، در لغت به معنای تحسین، تكمیل، نیكو گردانیدن آمده است. بدیهی است آیات الهی با رعایت قواعد ویژه‎ای كه ان شاء الله فرا خواهیم گرفت، زیباتر، نیكوتر و تكمیل‎تر، تلاوت خواهد شد و لذا این قواعد را تجویدِ قرآن نامیده‎اند». «تجوید» در اصطلاحِ قرائت عبارت است از: ادای حرف از مخرجش همراه با اعطای «حق و مستحق» آن حرف. «حقّ حرف»: عبارت است از صفات لازمه آن حرف، منظور از صفات لازمه حرف،‌حالاتی است كه حرف در حالت «انفراد» و بدون تركیب داراست؛ مانند استعلا، استفال، جهر،‌همس، شدّت و... «مستحق حرف»: عبارت است از: احكامی كه از صفاتِ لازمه آن حرف ناشی می‎شود. منظور از احكام، حالاتی است كه برای حرف در «تركیب» با حروف دیگر و حركات مختلفه پیش می‎آید. مانند: تفخیم و ترقیق، ادغام و اظهار و...[4] با دقت و تأمّل در معنای لغوی تجوید با دو تعریف مذكور كه شد به این نتیجه می‎رسیم كه «تجوید» صرفاً جهت «راحتی» و «نیكویی» در تلفظ و ادا نمودن كلمات عربی می‎باشد[5] و با تعمّق در معنای اصطلاحیِ تجوید و مقایسه آن با معنای لغوی، نتیجه حاصل می‎شود كه «مخارج حروف، صفات حروف و احكامی كه در رهگذر تركیب حروف و كلمات پدید می‎آید مثل: احكام نون ساكنه و تنوین، وقف، ادغام و...» جزو مسائل قرائت ـ قرائتی كه منظور از آن مثلاً روایت حفص از عاصم باشد ـ نیست. خوانندگان محترم تحقیقاً اینجا گمان خواهند نمود كه منظور ما این است كه كتب تجوید كه نوشته شده بر مبنای روایت حفص از عاصم نیست؛ چرا كه در تمامی كتب تجویدی فقط از همین مسائل (صفات حروف، تفخیم و ترقیق، ادغام و...) به عنوان روایت حفص از عاصم بحث شده كه ما این‎ها را جزو تجوید به حساب آوردیم و تجوید را هم جدای از قرائت دانستیم! در پاسخ گوییم: منظور ما این نیست كه تمامی مباحث مربوط به ادغام جزو تجوید است نه قرائت بلكه می‎گوییم مباحثی كه شامل تعریف تجوید می‎شود جزو تجوید است و تجوید هم جدای از قرائت می‎باشد، چه بسا كه در یكی از ائمه قرائت در باب ادغام، نظر خاصی داشته باشد، مثل عاصم كه در باب ادغام، نظر مستقلی دارد، همچنین در باب مد و نیز در باب تفخیم و ترقیق و سایر قرّاء نیز همینطور. منظور اینكه: این مسائل مورد نظر ما نیست و ما اینها را جزو تجوید به حساب نمی‎آوریم اگر چه در باب ادغام و وقف یا تفخیم و ترقیق ـ كه از ابواب تجویدند ـ بیان شده باشند بلكه ما این نظریاتِ خاصِّ هر یك از ائمه قرّاء را جزو اصول قرائی به حساب آورده و به آنها هم عنوان قرائت ـ بالمعنی الأخص ـ را اطلاق می‎نماییم. به نظر ما تجوید مختصّ به قرآن نیست بلكه در كلیه كلمات عربی جاری می‎شود، ولی قرائت و شیوه تلفظ آن مختص به كلمات قرآن است و مثلاً یك عرب زبان وقتی می‎خواهد دعا بخواند و به طور مثال به كمله «اللهمّ كُنْ لِوَلیّك» می‎رسد، خواهی نخواهی نون ساكن را در لام ادغام می‎دهد، در حالی كه كلمه فوق، اصلاً كلمه قرآنی نیست و به قرآن مربوط نمی‎شود، لذا تجوید را نباید جزو اصول مختصّه قرآن بشماریم، بلكه از آن جهت كه قرآن به زبان عربی می‎باشد و زبان عربی هم این خصوصیت و قاعده رادارد كه مثلاً اگر نون ساكن یا تنوین به یكی از حروف «ی، ر، م، ل، و، ن» برسد باید در آن‎ها ادغام شود، به همین جهت است كه می‎گوییم قاری، هم اگر بخواهد قرآن را با قرائت «حمزه» بخواند باید تجوید (ادغام، اظهار، اخفاء، قلب، صفات حروف، مخارج حروف، وقف و...) را رعایت بكند و هم اگر بخواهد به قرائت «عاصم» بخواند. به بیان دیگر: تجوید مختص قرائت عاصم نیست بلكه برای قرائت قرآن به هر قرائتی (چه عاصم و چه نافع و چه غیره) باید موارد تجویدی رعایت شود و قرائت عاصم فقط مختص آن كلماتی است كه در شیوه تلفظِ آن كلمه، عاصم با سایر قرّاء اختلاف دارد (حال این اختلاف چه در اصول قرائت باشد و چه در فروع (فرش الحروف) قرائت). برای نمونه، عاصم در سوره اخلاص، آیه چهارم را بدین صورت قرائت كرده «كُفُواً أَحد»[6] (با همزه).[7] (طبق قرآنهای فعلی كه بر اساس روایت حفض از قرائت عاصم نوشته می‌شود) ولی ابن كثیر همین آیه را بدین صورت قرائت نموده است «كفوءاً احدا» (با همزه) منظور ما از قرائت عاصم در این آیه، شیوه تلفظ كلمه «كفواً» است و در هر آیه دیگری هم كه اختلاف قرائتی باشد. «قرائت»، در متن كلمات قرآن است از حیث تلفظ، ولی «تجوید» موضوعی است كه بعداً عارض بر كلمات قرآن شده، بخاطر عربی بودن قرآن. ضمناً متذكّر می‎شویم كه هر كدام از ائمه قراءات، دارای نشانه‎ها و رموز مختصّ به خود هستند كه این علامات در حاشیه بعضی از قرآن‎ها برای ذكر اختلافِ قرائتِ آیات آمده است. برای اینكه زمان پیدایش و اتمام قرائت‎های هفتگانه بهتر مشخص گردد آنها را با عصر امامت ائمه شیعه ـ علیهم السّلام ـ تطبیق می‎دهیم: اولین فرد از قرّاء سبعه بنا بر تقدم زمانی، «ابن عامر دمشقی» می‎باشد كه در سنه نهم هجری متولد شده و گفتیم كه اختلاف در قرائت بعد از دوران امامت حضرت علی ـ علیه السّلام ـ به وجود آمد، پس باید گفت قراءات قرآنی تقریباً در دوران امامت امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ جلوه‎گر شد و تا دوران حضرت امام موسی بن جعفر ـ علیه السّلام ـ ادامه داشت و در بین پنجاه نوع قرائتِ به وجود آمده، فقط هفت قرائت مورد تأیید ائمه از جمله امام صادق ـ علیه السّلام ـ بوده است. از میان قرّاء سبعه پنج نفر اصالتاً ایرانی هستند و دو نفر عرب بوده‎اند و همچنین پنج نفر از بزرگان قراء سبعه (عاصم، نافع، حمزه، كسائی و ابوعمرو) از مذهب تشیّع بوده‎اند و دو نفر بقیّه «ابن عامر و ابن كثیر) از اهل تسنّن می‎باشند.

منابع :

[1] . التیسیر فی القراءات السبع، ابو عمرو عثمان بن سعید الدانی الاموی، ص 18. [2] . همان مدرك. [3] . سرالبیان، حسن بیگلری، ص 144. [4] . حلیه‌القرآن، سید محسن موسوی، ص 26. [5] . همان گونه كه در تعریف آن این دو قید آورده شده بود. [6] . التیسیر، ابوعمرو، ص 226. [7] . همان مدرك.

محمد مسعود مجدّد عباسي ـ قراءات قرآني

http://www.andisheqom.com/Files/qurantajvid.php?idVeiw=4148&level=4&subid=4148

000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000

تجــو يــد=قرائت فصيح قرآن

0000000000000000000000000

تجوید،علم قرائت فصیح قرآن

تجوید،علم قرائت فصیح قرآن و فن تلفظ صحیح حروف آن . این علم مجموعه قواعد و ضوابطی را برای صحیح خواندن حروف و کلمات قرآن و نیز دیگر مباحث آواشناسی در برمی گیرد. در مرحلة عملی ، این مهارت بر اساس اداء و استماع به افراد آموزش داده می شود. تجوید در لغت به معنای تحسین ، زیباسازی ، نیکو گفتن ، سالم و بی عیب گردانیدن است (راغب اصفهانی ؛ جوهری ؛ ابن منظور؛ مرتضی زبیدی ، ذیل «جود») و در اصطلاح ، عبارت است از تلفظ حروف عربی از جای خود، به گونه ای که حق صفات هر حرف و نیز احکام آن بخوبی اداء و رعایت شود (قاری ، ص 21)؛ بدین ترتیب ، هدف از علم تجوید توانا ساختن قاری بر تلاوت زیبا و استوار و تلفظ فصیح حروف قرآن کریم و حفظ زبان از اشتباه در خواندن کتاب الاهی است . ابن جزری * (متوفی 833) در التمهید فی علم التجوید (ص 47) تجوید را زیور تلاوت و زینت قرائت می داند.

به نظر اغلب فقها، تلفظ صحیح حروف عربی در قرائت حمد و سوره نماز واجب است ، اما فراگیری تجوید و اجرای همه ضوابط آن ، بدانگونه که قاریان ممتاز رعایت می کنند، شرعاً واجب نیست (برای نمونه رجوع کنید به طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 653) بلکه از محسّنات و امور تخصصی تلاوت به شمار می آید.

تجوید را می توان به دو بخش نظری و عملی تقسیم کرد: تجوید نظری مجموعه قواعد و ضوابطی است که دانشمندان مسلمان برای صحیح خواندن حروف و کلمات قرآن وضع نموده اند، از قبیل بحث مخارج حروف ، صفات حروف ، تفخیم و ترقیق ، ادغام ، مدّ و قصر و مانند اینها. محمد مکّی نصر در نهایة القول المفید (ص 13) می گوید: «حق حرف به صفاتی گفته می شود که در ذات حرف بوده و لازمة آن باشد»، یعنی قوام حرف و تلفظ صحیح آن به رعایت این صفات وابسته است ، به طوری که این صفات را نمی توان از حرف تفکیک نمود، مانند صفت جَهْر، شِدّت ، اِستعلا. مستحَقِّ حرف به کیفیت و حالاتِ صوتی گفته می شود که در اثر پیوند حروف و ترکیب آنها به وجود می آید، مانند تفخیم که ناشی از صفت استعلا، و تکریر و ترقیق که ناشی از صفت اِستِفال (معنای آن در لغت : به پایین میل کردن ) است . همچنین ادغام و اخفا و اِقلاب و مدّ و مانند اینها که از مستحقات حروف اند.

به طورکلی ، در تجوید از دو جهت به حروف و صداها توجه می شود؛ یکی تلفظ صحیح هر حرف به صورت منفرد با رعایت صفات لازم آن (حق حرف )، و دیگری تلفظ هر حرف با توجه به حرف مجاور آن در ترکیب (مستحق حرف ).

اگر چه تجوید با قوانین و مهارتهای عملی قرآن سر و کار دارد و به عبارت دیگر نوعی آواشناسیِ قرآن کریم است ، اما گاهی در منابع علم تجوید، مباحث دیگری نیز مطرح می گردد که از آن جمله است : علم مرسوم الخط که شامل مباحثی چون مقطوع و موصول ، حذف و اثبات و جز اینهاست ؛ مباحثی از علم صرف ، مانند التقای ساکنین و همزة وصل ؛ و گاه مطالبی از علم وقف و ابتدا که بیشتر با مفاهیم قرآن از لحاظ جمله بندی و آغاز و پایان عبارتها و آیات ارتباط دارد، هرچند بحث کیفیت وقفِ آخر کلمات از مباحثی است که دقیقاً با آواشناسی و آواهای قرآنی ارتباط دارد.

تجوید عملی

تجوید عملی ، فن و هنر تلاوت قرآن کریم بر اساس تلفظ صحیح حروف و اصوات ، با لهجه فصیح عربی است (نیز رجوع کنید به تلاوت ). این بخش مبتنی بر اداء و استماع است . تجوید از فنونی است که باید از طریق تمرین در قاری ملکه شود (نصر، ص 12؛ دانی ، ص 70).

قاری قرآن روش صحیح تلفظ و ادای کلمات قرآن را از استاد ماهر و شیخ خود فرا می گیرد، سپس آنچه را فراگرفته است ، بر استاد می خواند تا وی تصحیح کند و به قاری اجازة قرائت دهد. این سنّت از صدر اسلام رایج گردیده و قرائت الفاظ قرآن در نهایت دقت و امانت نسل به نسل حفظ شده و به ما رسیده است . وجود مدارسِ حفظ و قرائت قرآن با نامهای گوناگون نیز گواه بر این مطلب است . در بارة مُصعَب بن عُمَیر که رسول خدا او را برای تعلیم قرآن و احکام اسلامی به مدینه فرستاد، آمده است که وی در «دارالقرّاء» فرود آمد (فضلی ، ص 16). به گفتة ابن جزری ، مصعب بن عمیر اولین کسی بود که «مُقرِی » نامیده شد ( غایة النهایة ، ج 2، ص 299؛ نیز رجوع کنید به قرائت * ). بنابراین ، تجوید عملی ، هنر و فنی است که از طریق مُشافهه حاصل می شود و در قاری به صورت ملکه در می آید و تفاوت درجة قاریان در این امر کاملاً مشهود است .

یکی از مهمترین مسائل در تلاوت قرآن فصاحت است . قاری قرآن هنگامی موفق است که بتواند هریک از حروف و اصوات را مطابق لهجة فصیح عربی ادا کند. در آیین نامة مسابقات جهانی حفظ و قرائت قرآن کریم که در ایران برگزار می شود، از مجموع چهل امتیازی که به تجوید تعلق می گیرد، چهار امتیاز به فصاحتِ تلاوت اختصاص دارد (سازمان اوقاف و امور خیریه ، ص 3).

اصل و منشأ تجوید

در باره اصل و منشأ تجوید و علم آواها (علم الاصوات ) در فرهنگ اسلامی ، اطلاع دقیقی در دست نیست . پیش از مسلمانان ، این علم نزد یونانیان و هندیان وجود داشته و بیشتر برای خواندن متون مذهبی به کار می رفته است . یونانیان در بارة حروف ملفوظ ، بر اساس کیفیتِ استماع بحث می کردند (آواشناسی شنیداری ) و به کیفیت تولید حروف و نقش اندامهای صوتی در تلفظ توجهی نداشتند. هندیان ، برخلاف یونانیان ، اساس کار خود را بر کیفیت تولید حروف قرار دادند (آواشناسی تولیدی ) و ازینرو آواها را بسیار دقیقتر از یونانیان وصف کردند (ابن سینا، یادداشت خانلری ، ص 101).

نخستین اثر مستقل در علم تجوید، القصیدة الخاقانیة تدوین ابومزاحم موسی بن عبیداللّه بن یحیی بن خاقان مشهور به خاقانی (متوفی 325) است (حاجی خلیفه ، ج 1، ستون 354، ج 2، ستون 1337). قبل از آن نیز برخی مباحث راجع به علم تجوید، تدوین شده بود، اما به عنوان علمی مستقل معرفی نشده بود، بلکه در خلال علم قرائات ــ مثلاً در شرح و توضیح مفردة هریک از قرائتهای معتبر (هفت گانه ، ده گانه یا بیشتر) ــ به قواعد تجویدی آن نیز اشاره می شد، مانند ادغام در قرائت ابوعمرو بصری و سَکْت بر همزه در قرائت حمزه کوفی .

نخستین اثر موجود که در آن مبحث مخارج حروف مطرح شده ، کتاب العین اثر خلیل بن احمد فراهیدی است . برخی در انتساب این کتاب به او تردید دارند (ابن سینا، یادداشت خانلری ، ص 102ـ103). اندکی بعد سیبویه (متوفی 177)، شاگرد خلیل ، کتابی در نحو و ادبیات عرب تألیف کرد و در پایان آن مبحثی را به تلفظ حروف و مخارج و صفات آنها اختصاص داد (ج 4، ص 431ـ485). پس از وی بیشتر دانشمندان مسلمان ، روش او را در تبیین مخارج حروف و صفات آن برگزیدند و گاهی چیزی بر آن افزودند، مثلاً ابن جنّی (متوفی 392) در بحث صفات حروف ، صفات اِصمات و اِذلاق را به صفات متضاد افزود (ج 1، ص 74؛ نیز رجوع کنید به انیس ، ص 110). به عقیدة رابینز (ص 214)، زبان شناس انگلیسی ، سیبویه برای وصف آواشناختی حروف عربی ، روش جدید و منحصر به فردی ارائه کرد که بمراتب از علم آواشناسی غربی ، چه در دورة سیبویه چه در دوره های پیش از او، کمال یافته تر بود. سیبویه و دیگر دانشمندان مسلمان توانستند اندامهای گفتار و شیوة تولید حروف را به روشی منظم تبیین کنند.ایشان وصف آواها و حروف را از جایگاه پسین (حنجره و حلق ) شروع و به جایگاه پیشین (لبها و خیشوم ) ختم نمودند و مختصاتی چون «اطباق » (نرمکامی شده ) را که ویژة اصوات مُفَخَّم عربی است ، بخوبی شناخته و وصف کردند. همچنین اصوات عربی را به مجهور و مهموس تقسیم کردند، که این تقسیم بندی بدون هیچگونه اشتباهی صورت گرفته است (ستوده نیا، ص 11).

علم تجوید

علم تجوید منشعب و برگرفته از علم قرائات است و در کتب قرائات بخشهایی بدان اختصاص یافته است . از کتب معروفی که قبل از کتاب سیبویه تألیف شده اند، اینهاست : القراءات یحیی بن یَعْمُر (متوفی 90)، القراءات اَبان بن تغلب کوفی (متوفی 141)، القراءات مُقاتل بن سلیمان (متوفی 150)، القراءات ابوعَمروبن علاء (متوفی 154)، القراءات حمزة بن حبیب الزیّات (متوفی 156)، القراءة محمدبن حسن رواسی کوفی (متوفی ح 170) و القراءات عبدالحمیدبن عبدالمجید اخفش اکبر (متوفی 177) (فضلی ، ص 27ـ 28). نخستین کسی که از میان قرائتهای متعدد، هفت قرائت را برگزید، ابن مجاهد (متوفی 324) بود (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به قرائت * ). وی در کتاب معروف السبعة فی القراءات ، ضمن بررسی قرائتهای گوناگون ، به بحث در بارة قواعد صوتی و تجویدی هر قاری پرداخته است . اهم این قواعد عبارت اند از: احکام نون ساکن و تنوین در قراءات سبع ، های کنایه ، احکام همزة منفرد، احکام دو همزه (تسهیل ، ابدال ، حذف )، مدّ و قصر، فتح و اِماله ، اِشمام و رَوْم .

ابن جنّی با تألیف کتاب المحتسب فی تبیین وجوه شَواذّ القراءات به توجیه قواعد صوتی و تجویدی قرائات شاذ (غیر از قرائتهای هفت گانه ) پرداخت . ابوعَمرو عثمان بن سعید دانی (متوفی 444) مهمترین اثر در علم قرائات را تألیف کرد و آن را التیسیر فی القراءات السبع نامید. مباحث این کتاب همان مباحثی است که قبلاً در کتاب السبعه آمده بود. اثر دیگر وی التحدید فی الاتقان و التجوید است . وی سبب تدوین آن را کم توجهی معاصرانش نسبت به تجوید تلاوت و تحقیق قرائتِ قرآن ذکر کرده است (ص 68).

از قرن چهارم و پنجم به بعد، آثار بسیاری در علم قرائات و تجوید تدوین شد. درخشانترین اثری که تاکنون نیز مورد استفادة استادان و قاریان قرآن در دانشگاهها و مراکز تعلیم قرائت در کشورهای اسلامی خصوصاً مصر و سودان و عربستان و تونس قرار گرفته ، قصیدة حِرْزالامانی و وجه التهانی سرودة ابوالقاسم بن فِیُّره شاطبی (متوفی 590)، بر پایة کتاب التیسیر فی القراءات السبع ، است . با توجه به اهمیت این اثر بیش از سی شرح بر آن نگاشته شده که از آن جمله است : سراج القاری المبتدی و تَذکار المقری المنتهی تألیف ابوالقاسم علی قاصح عذری (متوفی 810)، ارشاد المرید الی مقصود القصید اثر علی محمد ضباع استاد مراکز قرائت قرآن در مصر، که در 1357 تألیف شد، الوافی فی شرح الشاطبیه فی القراءات السبع اثر عبدالفتاح عبدالغنی قاضی (متوفی 1403).

از آثار مهم دیگر در این علم ، کتاب النشر فی القراءات العشر تألیف ابن جزری است که اواخر جلد نخست و بخشی از جلد دوم آن به احکام تجوید اختصاص دارد. اثر دیگر وی المنظومة الجزَریة فی التجوید است که در آن احکام تجوید در 107 بیت آمده است . یکی از شروح مهم آن ، المِنَح الفکریة نوشتة علی بن سلطان محمد قاری و دیگری الدقائق المحکمة فی شرح المقدمة نوشتة شیخ زکریا انصاری است .

کتاب لطائف الاشارات لفنون القراءات تألیف شهاب الدین احمدبن محمد قَسطَلانی (متوفی 923)، علاوه بر پرداختن به علوم مختلفِ قرائت قرآن ، بحثی ابتکاری در مقایسة حروف دارد که در آثار پیشین کمتر به چشم می خورد. صرف نظر از مباحث احکام تجوید، در بیشتر آثاری که در بارة مخارج و صفات حروف است ، مطالبی آمده که سیبویه در الکتاب آورده است و مؤلفانِ سپسین گاهی در مطالب سیبویه تغییری مختصر داده یا مطالبی بر آن افزوده اند. تنها کسی که در این میان روش جدیدی ارائه کرد، ابن سینا بود. وی رسالة خود اسباب حُدوث الحروف را با بحث در بارة کیفیت تولید صوت آغاز کرده و سپس کیفیت تولید حروف و مخرج هریک را بیان کرده و در فصلی به تشریح اندامهای گفتار انسان ، از قبیل حنجره و حلق و زبان و دهان ، پرداخته است . او نخست به حدوث و تولید حرف توجه کرده و سپس کیفیت استماع حروف را توضیح داده است . در واقع ، ابن سینا در آن زمان به اصول تجویدی و آواشناسی تولیدی (مخارج الحروف ) و همچنین آواشناسی شنیداری (صفات الحروف ) دست یافته بود، هرچند روش علمی و پژوهشی او با دیگران متفاوت است . البته ترتیب مخارج حروف در بیان ابن سینا به ترتیب سیبویه نزدیک ، اما با آن متفاوت است (ستوده نیا، ص 18؛ نیز رجوع کنید بهابن سینا، یادداشت خانلری ، ص 103).

صوت شناسی (آواشناسی )

در کتب تجوید، مؤلفان مستقیماً به موضوع صوت شناسی (آواشناسی)، یعنی آوا و حروف و ساختار کلمات در قرائت قرآن ، می پردازند و گاهی برای فهم کامل آنها از تصاویر و توضیحاتی استفاده می کنند. نخست حروف الفبای عربی همراه با مخارج حروف ، یعنی جایگاه تلفظ آنها در دستگاه گفتاری انسان و خصوصیات بیان آنها، بررسی می شود. در اطلس اصوات اللغة العربیة تصاویری واقعی از حنجره ، حلق ، دهان ، دندانها و لبها با پرتونگاری تهیه شده است . در نرم افزارهای رایانه ای ، از جمله «نرم افزار آموزش تجوید»، این تصاویر به وسیلة رایانه بازسازی شده است که محل دقیق تلفظ هر حرف را در هنگام تلفظ آن نشان می دهد.

مبحث صفات حروف

در مبحث صفات حروف ، حروف الفبا را بر اساس کیفیت صوتی و خصوصیات هریک ، در دو دسته صفات متضاد و غیرمتضاد قرار می دهند. صفات متضاد شامل ده صفت اند که در دو گروه پنج تایی قرار دارند. هریک از حروف می تواند فقط پنج صفت متضاد را به خود اختصاص دهد. در میان حروف الفبای عربی ، ده حرف ف ح ث ه ش خ ص س ک ت صفت «هَمْس » دارند و بقیة حروف «مجهور» هستند. هشت حرف أ (همزه ) ج د ق ط ب ک ت دارای صفت «شدت » و بقیه دارای صفت «رخوت »اند. البته علمای تجوید، پنج حرف ع م ر ل ن را دارای صفتی بین شدت و رخوت دانسته اند. هفت حرف خ غ ق ص ض ط ظ صفت «استعلاء» و بقیه صفت «اِستفال » دارند. چهار حرف ص ض ط ظ صفت «اِطباق » و بقیه صفت «انفتاح » دارند.

شش حرف ف ر م ن ل ب صفت «اِذلاق » و بقیه صفت «اِصمات » دارند.

جز صفات متضاد، صفات دیگری مطرح است که صفت ضدی برای آنها ذکر نکرده اند، از جملة آنهاست : صفت «قَلقَله » در پنج حرف ق ط ب ج د ، وقتی که ساکن باشند؛ صفت «تکریر» در حرف ر ؛ صفت «صفیر» در سه حرف س ص ز ؛ صفت «تَفَشّی » در حرف ش ؛ صفت «انحراف » در دو حرف ل ر ؛ صفت «استطاله » در حرف ض ؛ صفت مدّ در الف ، واو، و یای مدّی ؛ و صفت «نَبْر» در همزه .

دیگر عناوینی که در علم تجوید مطرح اند عبارت اند از: تفخیم و ترقیق حرف «لام » جلاله و حرف «راء»، ادغام تام و ناقص ، ادغام متماثِلَین ، ادغام متجانِسَین ، ادغام متقاربَین ، احکام نون ساکن و تنوین شامل اخفا و اظهار و اِقلاب و ادغام ، احکام میم ساکن ، مدّ و قصر شامل مدّ طبیعی و مدّ متصل و منفصل و صله و مدّ لازم و مدّ عارض و غیر آن ، احکام لام ساکن ، احکام های کنایه ؛ احکام همزه شامل تحقیق همزه ، تسهیل ابدال و حذف ، امالة کبری ' و تقلیل ، اشمام ، و رَوْم و غیر آن .

لفظ تجوید و مشتقات آن

امروزه در مصر ــ که الگوی قرائت در جهان اسلام است ــ لفظ تجوید و مشتقات آن گاهی در معنای قرائت به کار می رود که نشان دهنده جنبه آهنگین و تلاوت بسیار زیبای قرآن است .

گاهی بر روی دوره های نوارِ تلاوت قرآن عنوان «المصحف المُجَوَّد» دیده می شود. در مصحف مجوّد، کلمات قرآن با تأنی و وقار خوانده و قواعد تجوید به طور کامل رعایت می گردد. در این روش ، از «اَلحان » استفاده و نغمات آهنگین با یکدیگر ترکیب می شود. قرائت تحقیق استادمحمد عبدالصمد عبدالباسط و استاد شیخ محمود خلیل حُصَری از این نوع است . تلاوت سی جزء قرآن با این روش حدود شصت تا هفتاد ساعت به طول می انجامد.

اگر تلاوت با سرعت بیشتری انجام شود، به آن «المُصْحَفُ المُرَتَّل » می گویند (نیز رجوع کنید به ترتیل * ). تلاوت کامل قرآن با این روش در حدود سی ساعت طول می کشد. در 1414، قرآنی در سوریه با عنوان مُصحفُالتَّجوید به چاپ رسید که برخی قواعد تجویدی را با رنگهای مختلف نشان می دهد. ضبط قرائت قاریان مشهور، یکی از روشهای یادگیری قرآن با رعایت فن تجوید است .

اولین تلاوت مُجوَّدی که ضبط شد، تلاوت استاد شیخ محمد رِفْعَت در مصر بود. یکی از تلاوتهای این استاد، به عنوان شاهکاری هنری و دینی از رادیو بریتانیا پخش گردید. برخی از قاریان برجستة مصری عصر حاضر عبارت اند: شیخ محمد عبدالباسط عبدالصمد که به سبب قرائت مُجوَّدش شهرت یافت ؛ شیخ محمودخلیل حصری که به سبب ضبط اولین دورة مصحف مُرَتَّل در رادیو مصر، بسیار مورد تمجید قرار گرفت ؛ شیخ محمدصِدّیق مِنشاوی که مصحف مرتّل بسیار زیبا و دلپذیر خود را به جهان اسلام عرضه نمود (سیّد، ص 108، 113، 115؛ نلسون ، ص 193، 195)؛ شیخ مصطفی اسماعیل (اکبرالقرّاء)؛ شیخ ابوالعَیْنَیْن شُعَیْشَع ؛ شیخ کامل یوسف بَهتیمی ؛ شیخ عبدالفتاح شعشاعی ؛ شیخ علی البَنّا و شیخ راغب مصطفی غَلْوَش .

ضوابط روایت حفص از عاصم کوفی

تجویدی که اکنون در بیشتر کشورهای اسلامی تدریس می شود، بر اساس ضوابط روایت حفص از عاصم کوفی است . عاصم یکی از قاریان سبعه بود. وی قرائتش را از ابوعبدالرحمان سُلَمی فراگرفته و سلمی نیز قرائتش را از امیرالمؤمنین علی علیه السلام اخذ نموده بود. البته در برخی بلاد اسلامی ، مانند شمال و غرب و میانه افریقا و مصر، روایت وَرْش مصری از نافع مدنی رایج است .

برخی احکام تجویدی ورش با حفص متفاوت است

برخی احکام تجویدی ورش با حفص متفاوت است ، مانند ترقیق راء، تفخیم لامات ، نقل حرکت همزه ، تقلیل و امالة بَیْن بَیْن . در لیبی ، موریتانی و بخشی از تونس و الجزایر روایت قالون ، راوی دیگر نافع مدنی ، متداول است . در سودان نیز روایت دُوری از ابوعمرو بصری رایج است (کلاّ ک ، ص 47).

منابع :

ابن جزری ، التمهید فی علم التجوید ، چاپ علی حسین بوّاب ، ریاض 1405/ 1985؛ همو، غایة النهایة فی طبقات القرّاء ، چاپ برگشترسر، قاهره ] بی تا. [ ؛ ابن جنّی ، سرّ صناعة الاعراب ، ج 1، چاپ مصطفی سقا و دیگران ، قاهره 1374/ 1954؛ ابن سینا، مخارج الحروف ، یا، اسباب حدوث الحروف ، دو روایت از متن رساله با مقابله و تصحیح و ترجمه از پرویز ناتل خانلری ، تهران 134ش ؛ ابن منظور، ابراهیم انیس ، الاصوات اللّغویة ، قاهره 1971؛ اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ] بی تا. [ ، چاپ افست تهران 1368 ش ؛ حاجی خلیفه ؛ عثمان بن سعید دانی ، التحدید فی الاتقان و التجوید ، چاپ غانم قدروی حمد، بغداد 1407/ 1988؛ رابرت هنری رابینز، تاریخ مختصر زبانشناسی ، ترجمة علی محمد حق شناس ، تهران 1370ش ؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمد سیدکیلانی ، بیروت ] بی تا. [ ؛ سازمان اوقاف و امور خیریه ، آئین نامة مسابقات بین المللی حفظ و قرائت و تفسیر قرآن ، تهران 1378ش ؛ محمدرضا ستوده نیا، بررسی تطبیقی میان علم تجوید و آواشناسی ، ] تهران [ 1377ش ؛ عمروبن عثمان سیبویه ، کتاب سیبویه ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ?] 1385/ 1966 [ ، چاپ افست بیروت 1411/ 1991؛ لبیب سیّد، الجمع الصوتی الاوّل القرآن الکریم اوالمصحف المرتّل : بواعثه و مخططاتُه ، قاهره 1387/ 1967؛ محمدکاظم بن عبدالعظیم طباطبائی یزدی ، العروة الوثقی ، بیروت 1404/ 1984؛ عبدالهادی فضلی ، القراءات القرآنیة : تاریخ و تعریف ، بیروت 1405/ 1985؛ علی بن سلطان محمد قاری ، المنح الفکریة ، قاهره 1347؛ ادریس عبدالحمید کلاّ ک ، نظرات فی علم التجوید ، ] بغداد [ 1981؛ محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ج 7، چاپ عبدالسلام محمدهارون ، کویت 1389/ 1970، چاپ افست بیروت ] بی تا. [ ؛ محمد مکّی نصر، نهایة المفید فی علم التجوید ، لاهور 1391؛

/ محمدرضا ستوده نیا /

http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3306

00000000000000000000000000000000000000000000000000000

معناوفايده تجويد

معناى تجويد

تجويد در لغت ، مترادف با كلمه (تحسين ) به معناى (نيكو گردانيدن ) است و در اصطلاح ، عبارت است از قواعد و دستورهاى صحيح اداء كردن حروف از نظر مخارج ، صفات و احكام آن .

فايده تجويد

بـا رعـايت قواعد تجويد، قرآن همان گونه كه در آغاز اسلام خوانده و شنيده مى شد، قرائت مى گـردد و در نـتـيـجـه ، قرآن از تغيير و تحريف ، محفوظ مانده ، آهنگ زيبا و دلنشين آن نيز از بين نمى رود.

الفباى عربى

هر حرفى داراى شكل ، اسم و تلفّظى خاص مى باشد.

در روخـوانى قرآن با شكلها و اسمهاى حروف آشنا شديد. در اينجا به يارى خداوند رحـمـان ، بـا نـحـوه تـلفـّظ حـروف عـربـى آشـنـا خـواهـيـد شـد. قبل از توضيح آنها به بررسى چند مطلب كه بى ارتباط با شكلها و اسمهاى حروف نيست مى پردازيم :

اقسام الف

الف در زبان عرب بر دو قسم است :

1 ـ الف حركت ناپذير

2 ـ الف حركت پذير

1 ـ الف حركت ناپذير

بعد از حرف مفتوح قرار مى گيرد و باعث مى شود كه مدّ و كشش صداى فتحه آن حرف ، دو برابر شود از اين رو،به آن (الف مدّى ) مى گويند، مانند:

كَانَ ـ دَعَا ـ عَلاَ مَاتٍ

2 ـ الف حـركـت پـذيـر

هـمـان هـمـزه (ء) اسـت كـه در مورد چگونگى كتابت آن به كتاب (آموزش روخوانى قرآن كريم ) سطح 2، ص 33 ـ 34 مراجعه شود.

تعداد الفباى عربى

برخى تعداد الفباى عربى را 28 حرف و بعضى ديگر 29 حرف مى دانند.

اخـتـلاف بـر سـر (الف مـدّى ) اسـت . عـدّه اى آن را يـك حـرف مـسـتـقـل مـى دانـنـد و بعضى ديگر بر اين عقيده اند كه (الف مدّى ) تنها يك صداى كشيده مانند (واو و ياء مدّى ) مى باشد و حرف مستقلى به حساب نمى آيد.

همزه وصل و همزه قطع

تـلفـّظ كـلمـاتـى كـه ابـتـداى آنها ساكن باشد مشكل و يا غير ممكن است . براى سهولت و امكان پـذيـر شـدن تـلفـّظ چـنـيـن كـلمـاتـى از الفـى بـه نـام (هـمـزه وصل )(1) كمك گرفته مى شود.

همزه وصل در ابتداى كلمه ، خوانده مى شود ولى در وسط كلام ، خوانده نمى شود،مانند:

اُدْخُلُوا ـ يا قَوْمِ ادْخُلُوا

در مـقـابـل هـمـزه وصـل ، همزه ديگرى است به نام همزه قطع كه در ابتدا و وسط كلام خوانده مى شود(2)، مانند:

اَرْسَلْنا ـ لَقَدْ اَرْسَلْنا

چگونگى خواندن همزه وصل در ابتداى كلمه ها همزه وصل در آغاز فعل و اسم و حرف مى آيد.

در حروف : همزه (ال ) تعريف هميشه مفتوح مى باشد، مانند:

الشَّمْس ، الْقَمَر كه خوانده مى شوند: اَلشَّمْس ، اَلْقَمَر در اسمها: هميشه مكسور مى باشد، مانند:

ابْن ، اسْم كه خوانده مى شوند: اِبْن ، اِسْم در افـعـال : بـا تـوجـّه به دوّمين حرف بعد از همزه ، اگر مفتوح يا مكسور بود با كسره و اگر مضموم بود با ضمّه خوانده مى شود، مانند:

افْتَحْ، اضْرِبْ، انْصُرْ كه خوانده مى شوند: اِفْتَحْ، اِضْرِبْ، اُنْصُرْ چگونگى علامت گذارى همزه قطع و وصل در قرآنها در بـعـضـى از قـرآنها براى راهنمايى قارى ، روى الف همزه قطع ، همزه (اء) و روى الف همزه وصل ، صاد كوچكى (ا) قرار داده اند؛ مانند:

(اءَتَى اءَمْرُ اللّهِ)

در بـعـضـى از قـرآنـهـاى ديـگـر الف هـمـزه قـطـع را بـا حـركـت و عـلامـت مـربوطه و الف همزه وصل را بدون علامت نوشته اند، مانند:

(اَتى اَمْرُ اللّهِ)

تـمـريـن

كـلمـه هـايـى را كـه داراى هـمـزه وصـل اسـت ، يـك بـار بـا كـلمـه قبل و بار ديگر بطور جداگانه بخوانيد.

وَاسـْتـَكـْبـَرَ ـ وَالْقـَمـَرِ ـ فـَاسـْتَشْهِدُوا ـ هُوَالْهُدى ـ فَارْزُقُوهُمْ ـ وَاتَّقُوهُ ـ وَابْتَلُوا الْيَتامى ـ فـَاسـْتـَفـْتـِهـِمْ ـ فـَقـَدِ افـْتَرى ـ لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا ـ قيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ ـ وَ لا تُخْسِرُوا الْميزانَ ـ وَاكْسُوهُمْ ـ اَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ ـ وَاخْشَوْنِ ـ مِنَ الْكِتابِ

تلفّظ حروف عربى

بـسـيـارى از حروف عربى تقريباً به همان شكل فارسى تلفّظ مى شوند و نيازى به آموزش نـدارد و تـنـها ده حرف (ثاء، حاء، ذال ، صاد، ضاد، طاء، ظاء، عين ، غين ، واو) در زبان عربى ، تلفّظ آنها به گونه ديگرى است كه به شرح آن مى پردازيم .

لازم به يادآورى است كه ترتيب زير به جهت سهولت در فراگيرى انتخاب شده است .

حرف واو

در اداى حـرف (واو) لبـهـا بدون برخورد با دندانها به حالت غنچه در مى آيد و اين حرف از ميان دو لب تلفّظ مى شود.

تمرين

بـَلَوْنـاهـُمْ ـ اَوْجـَفـْتـُمْ ـ تـَوْبَتُهُمْ ـ لاتَوْجَلْ ـ قَوْمى ـ يَوْمِهِمْ ـ وَجَدَها ـ ياوَيْلَنا ـ وَجْهَها ـ وارِدُها ـ وارِدَهـُمْ ـ والِدَتـى ـ وِزْرَ اُخـْرى ـ شـاوِرْهـُمْ ـ تـُوَسـْوِسُ ـ تـَاْويـلِ ـ نـُسَوّيكُمْـ تَسْتَوى ـ وُفِّيَتْ ـ وُجُوهَكُمْ ـ وُجْدِكُمْ ـ تَلْوُوا ـ داوُودَ ـ وُورِىَ ـ اَوَّلينَ ـ قُوَّتِكُمْ ـ اَوَّبى ـ فَسَوّى ـ لَوَّوْا ـ تَزَوَّدُوا.

حرف حاء

اين حرف در فارسى به شكل (هاء) تلفّظ مى شود. براى تلفّظ صحيح آن كافى است آن را از وسط حلق و با فشردگى ، ادا كنيم تا با حرف (هاء) اشتباه نشود.

تمرين

اَهْوى- اَحْوى

اُهِلَّ- اُحِلَّ

اَحـْسِنْ ـ فَاحْكُمْ ـ يُحْيى ـ مَحْياهُمْ ـ تَحْتِهِمْ ـ اِحْتَرَقَتْ ـ حَرَّمَها ـ حَسِبُوا ـ حَسيسَها ـ يُحاسِبْكُمْ ـ تـَحاوُرَكُما ـ دَحيها ـ رَحِمَ ـ حِسابُهُمْ ـ تَحِيَّتُهُمْ ـ حيتانُهُمْ ـ نُوحيها ـ يَحيقُ ـ حُرِّمَتْ ـ حُلُّوا ـ حُنَفآءُ ـ مُفْلِحُونَ ـ يَحُولُ ـ يُسَبِّحُونَ ـ اَلرَّحْمنِ الرَّحيمِ ـ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ ـ اَوْحى لَها.

بـعـد از فراگيرى تلفظ صحيح حرف (حاء)، بايد مراقب بود حرف (هاء) مانند آن ادانشود، زيرا (هاء) در زبان عربى همانند تلفظ فارسى آن است .

حرف عين

ايـن حـرف در فـارسـى بـصـورت (هـمـزه ) تـلفـّظ مـى شـود. حال به تفاوت اين دو در عربى توجّه فرماييد:

(هـمـزه ) سـاده گـفـتـه مى شود و هنگام سكون صدا در آن قطع مى گردد ولى حرف (عين ) از وسط حلق ، ادا شده و هنگام سكون صدا در آن تقريباً قطع نمى شود.

تمرين

اَجَل- عَجَل

اَمَلاً- عَمَلاً

اَمين- عَمين

يَاْلَمُونَ- يَعْلَمُونَ

اَعـْلى ـ فـَاعـْلَمْ ـ نـِعـْمَ ـ اِعـْلَمـُوا ـ يُعْجِبُكَ ـ يَسْتَعْجِلُونَ ـ مَعَكُمْ ـ عَلَيْهِمْ ـ يَفْعَلُونَ ـ مَعايِشَ ـ عـالِيـَهـُمْ ـ تـَعـالى ـ عـِلْمـاً ـ فـاعِلُونَ ـ اَلْعِزَّةَ ـ مَعيشَتُهُمْ ـ فَاَعينُونى ـ نُعيدُها ـ عُلَمآءُ ـ عُقْباها ـ عُلِّمْنا ـ تَعُولُوا ـ عُوقِبْتُمْ ـ يَعُودُونَ ـ فَعّالٌ ـ سُعِّرَتْ ـ يَدُعُّ الْيَتيمَ ـ لا اَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ

حرف غين غـيـن و قـاف در فـارسـى ، مـثـل هـم تـلفـّظ مـى شـونـد، حال به نحوه اداى هر يك در زبان عربى ، دقّت كنيد.

حـرف (قـاف ) بـه كـمـك زبان كوچك و با شدّت و سختى گفته مى شود بطورى كه صوت ، قـطـع مـى گـردد، ولى حرف (غين) از انتهاى حلق و با سستى تلفّظ شده و صدا در آن كشيده مى شود، همچنين حرف(غين) بايد درشت ادا شود.(4)

تمرين

اَقْنى- اَغْنى

قَدْ- غَدْ

نَغْفِرْ ـ يَغْلى ـ اَفْرِغْ ـ اُغْشِيَتْ ـ يُغْنيهِمْ ـ فَاسْتَغْفَرَ ـ تَغَشّها ـ غَيْرى ـ غَنِمْتُمْ ـ اَلْغافِرينَ ـ وَالْمَغارِبِ ـ فِى الْغارِ ـ غِلٍّ ـ غِسْلينٍ ـ بُغِىَ ـ اَبْغيكُمْ ـ فَالْمُغيراتِ ـ غُفْرانَكَ ـ يَنْزَغُ ـ غُلِبَتْ ـ غُدُوُّها ـ يَبْغُونَ ـ لُغُوبٌ ـ اَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ اَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللّهُ لَهُمْ

حرف ثاء

اين حرف در فارسى مثل (سـيـن ) تـلفـّظ مـى شـود. بـراى تـلفـّظ صـحـيح اين حرف ، بايد آن را از سر زبان و سر دندانهاى پيشين بالا و به حالت دميدگى ادا كرد.

تمرين

اِسْمَ اِثْمَ

يَلْبَسُونَ- يَلْبَثُونَ

مـَثـْواكـُمْ ـ فـَاثـْبـُتـُوا ـ يـَثـْرِبَ ـ مـِثـْلَهـُمْ ـ مـُثـْقَلُونَ ـ مَثْنى ـ ثَلاثَ ـ ثَقُلَتْ ـ لَبِثَ ـ مِنَ الْمـَثـانـى ـ ثـامـِنـُهـُمْ ـ فـَاَثـابـَكـُمْ ـ ثِيابَهُمْ ـ مَوْثِقاً ـ جاثِيَةً ـ كَثيراً ـ جِثِيّاً ـ حَثيثاً ـ ثُمَّ ـ ثـُبـُوراً ـ ثـُلُثُ ـ لَمـَثـُوبـَةٌ ـ ثـَلا ثـُونَ ـ مـَبْثُوثَةٌ ـ اَلثِّق الَ ـ اَلثَّقَلا نِ ـ مُنْبَثّاً ـ ي ا اَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ ـ ثُمَّ بَعَثَهُ

حرف ذال

حـروف (ذال )، (زا)، (ظـاء) و (ضـاد) در فـارسـى مثل هم تلفّظ مى شوند ولى در عربى با هم فرق دارند.

بـراى اداى حـرف (ذال ) از سـر زبـان و سر دندانهاى پيشين بالا استفاده مى كنيم تا از حرف (زاء)

مـتـمـايـز گـردد، لازم بـه يـادسـپـارى اسـت كـه حـرف (ذال ) را بايد بصورت نازك و كم حجم ادا كرد.

تمرين

اَذْهـَبَ ـ وَاذْكـُرُوا ـ حـِذْرَكـُمْ ـ اِذْقـالَ ـ يـُذْهِبْكُمْ ـ عُذْراً ـ ذَكِّرْهُمْ ـ ذَهَبُوا ـ مُذَبْذَبينَ ـذَّائِقُوا ـ ذ لِكُمْ ـ اَذ اعُوا ـ تُذِلُّ ـ ذِكْر يه ا ـ لِذِى الْقُرْب ى ـ اَلَّذينَ ـ مَعاذيرَهُ ـ لِيُذيقَهُمْ ـ نُذُرِ ـ ذُلِّلَتْ ـ دُنُوبَنا ـ خُذُوهُ ـ ذُوقُوا ـ نُذُورَهُمْ ـ تُكَذِّبانِ ـ اَلذُّنُوبِ ـ فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ـ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذيراً ـ لِيَذَّكَّرُوا

حرف ظاء

براى تلفّظ حرف (ظاء) كافى است حرف (ذال ) را درشت و پرحجم (5) ادا كنيم .

تمرين

مُنْذَرينَ- مُنْظَرينَ

مَحْذُوراً- مَحْظُوراً

اَظـْلَمَ ـ يـَظـْلِمـُونَ ـ يـُظـْهـِرَ ـ حـَفـِظـْنـاهـا ـ وَاغـْلُظْ ـ مُظْلِمُونَ ـ ظَلَمُوا ـ ظَلَّتْ ـ يُظاهِرُوا ـ ظالِمى ـ لَظـالِمُونَ ـ ظِلالُها ـ ظِهْرِيّاً ـ مَحْفُوظٍ ـ كَظيمٌ ـ حافِظينَ ـ عَظيمٌ ـ ظُلِمُوا ـ يَظُنُّ ـ ظُلُماتٍ ـ تُوعَظُونَ ـ وَاحْفَظُوا ـ حافِظُونَ ـ يُعَظِّمْ ـ فَظّاً ـ حَظٍّ ـ اِنَّ الظَّنَّ ـ هُمُ الظّالِمُونَ ـ اِلَى الظُّلِّ

حرف طاء

حرف (طاء) و (تا) در فارسى مانند هم ادا مى شوند.

حرف (طاء) مانند حرف (تاء) از تماس روى سر زبان با ناهمواريهاى كام بالا ادا مى شود، با اين تفاوت كه صدا در حرف (طاء) درشت و پرحجم مى باشد.

تمرين

تابَ- طابَ

قانِتينَ- قانِطينَ

اَطـْغـى ـ تـَطْغَوْا ـ فِطْرَةَ ـ خِطْبَةِ ـ مُطْمَئِنّينَ ـ يُطْعِمُونَ ـ فَطَرَ ـ طَفِقَ ـ اِسْتَطَعْتُمْ ـ طآئِفَتانَ ـ اَطاعُونا ـ بِطائِنُها ـ وَ لا تُطِعْ ـ سُطِحَتْ ـ طِفْلاً ـ اَساطيرُ ـ اَطيعُونِ ـ خَطيئاتِكُمْ ـ طُمِسَتْ ـ خُطُواتِ ـ طُغْياناً ـ طُوبى ـ يَطُوفُ ـ بُطُونِهِمْ ـ تُشْطِطْ ـ تَخُطُّهُ ـ لِلطّاغينَ ـ تَطَّلِعْ ـ فَاطَّهَّرُوا ـ عُطِّلَتْ.

حرف صاد

حـرف (صـاد) مانند حرف (سين ) از سر زبان و پشت دندانهاى پيشين پايين تلفّظ مى شود، با اين تفاوت كه صدا در حرف (صاد) درشت و پرحجم مى باشد.

تمرين

عَسى- عَصى

عَسَيْتُمْ- عَصَيْتُمْ

قَسَمْنا- قَصَمْنا

اَصْلَحَ ـ اَصْدَقَ ـ اِصْلاحِها ـ مِصْرَ ـ تُصْعِدُونَ ـ يُصْرَفُ ـ صَلاتى ـ قَصَصَ ـ صَدَقَ ـ مَصانِعَ ـ لَصـادِقٌ ـ صـالِحـيـنَ ـ صِراطى ـ يَفْصِلُ ـ اَبْصِرْهُمْ ـ نَصيباً ـ مَصيرَكُمْ ـ يُوصيكُمْ ـ صُرِفَتْ ـ صـُحـُفِ ـ تـَخـاصـُمُ ـ نـَصـُوحـاً ـ تـُوصـُونَ ـ تـَصُومُوا ـ فَصَّلْناهُ ـ فَالصّالِحاتُ ـ نُفَصِّلُ ـ يَخْتَصُّ ـ يَصَّدَّقُوا

حرف ضاد

حـرف (ضـاد) از تماس كناره زبان (هر طرف كه ميسّر باشد) با دندانهاى كرسى بالا (همان طرف ) و كشيده شدن بر آنها ايجاد مى شود و آن را بايد درشت و پرحجم اداء كرد.

تمرين

اَضـْعَفُ ـ يَضْرِبْنَ ـ رِضْوانٌ ـ فَضْلُ ـ مُضْغَةَ ـ مُضْعِفُونَ ـ ضَلَّ ـ وَضَعَها ـ ضَرَبَ ـ ضاحِكَةٌ ـ لَضـآلُّونَ ـ ضـامـِرٍ ـ نـَضـِجـَتْ ـ فـِى الاَْرْضِ ـ ضـِعافاً ـ ضيزى ـ رَضيتُ ـ مُعْرِضينَ ـ ضُرِبَتْ ـ اُغـْضـُضْ ـ عـَرْضـُهـا ـ مـَغـْضـُوبِ ـ مـَخْضُودٍ ـ رَضُوا ـ يَنْفَضُّوا ـ نَضّاخَتانِ ـ فِضَّةٌ ـ يَحُضُّ ـ يَغُضُّوا ـ يَعَضُّ

استعلا و استفال

معناى استعلا

اسـتـعـلا در لغـت ، بـه مـعـنـاى (بـرتـرى طلبى ، ميل به بلندى ) مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از (ميل ريشه زبان به طرف سقف دهان در هنگام تلفظ حرف ).

در اثر اين صفت ، حرف حالت پرحجم و درشتى به خود مى گيرد.

حروف استعلا

حروف استعلا عبارتند از:

(خ ـ ص ـ ض ـ ط ـ ظ ـ غ ـ ق ).

در هنگام اداى چهار حرف (ص ـ ض ـ ط ـ ظ) قسمتى از سطح زبان ، سقف دهان را مى پوشاند و در نتيجه ، اين حروف درشت تر و غليظتر از سه حرف ديگر تلفّظ مى شوند.

تمرين

صـَلِّ ـ صـَوْتُ ـ صـَبِيًّا ـ صَدْرى ـ صُرِفَتْ ـ يَصْبِرْ ـ ضَنْكاً ـ اِلى ضُرٍّ ـ يُضْلِلْ ـ يَضْرِبُ ــضـيـزى ـ نَضِجَتْ ـ بَطَشْتُمْ ـ طُمِسَتْ ـ طُوبى ـ يُطْفِئُوا ـ يُشْطِطْ ـ طِفْلاً ـ ظَلَّ ـ ظَلَمَ ـ ظَهيرٍ ـ مـُنـْظـَريـنَ ـ فَظًّا ـ ظِلالُها ـ خَشِىَ ـ خَتَمَ ـ خَسَفَ ـ خَبَرٍ ـ يُخْرِبُونَ ـ اَخْبارِها ـ غَنِمْتُمْ ـ غُلِبَتْ ـ يَبْغُونَ ـ يَغْلى ـ نَغْفِرْ ـ اَبْغيكُمْ ـ قَريباً ـ قَبْلُ ـ بِقَدَرٍ ـ نُقَدِّسُ ـ نَقْتَبِسْ ـ لا اُقْسِمُ

معناى استفال

اسـتـفال در لغت ، به معناى (پايين آمدن ، پست شدن ) مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از (پايين آمدن سطح زبان از كام بالا).

در اثر اين صفت ، حرف ، نازك و كم حجم تلفّظ مى شود.

حروف استفال

بجز هفت حرف استعلا، بقيّه حروف داراى صفت استفال مى باشند.

يـادسـپـارى

در تـلفـّظ كـلمـات بـايد دقّت شود كه هر حرف با صفت خود اداء شود و حالت حرف مجاور را به خود نگيرد.

قلقله ولين

معناى قلقله

قـلقـله در لغـت ، به معناى (اضطراب ، جُنبش ) مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از (آزاد نمودن صداى حرف در هنگام سكون ).

حروف قلقله

حروف قلقله عبارتنداز:

(ب ـ ج ـ د ـ ط ـ ق ) كه در عبارت (قُطْبُ جَدّ) گرد آمده اند.

در حـالت سـكـون (اعـم از ايـنـكـه ذاتـى بـاشـد يـا عـارضـى )، صـداى حـرف ، بـطـور كامل متوقّف مى گردد و تنها راه تلفّظ، آزاد نمودن صداى آنهاست .

صداى ايجاد شده ، بيشتر ميل به فتحه دارد.

قلقله اى كه در آخر كلمه و هنگام وقف پديد آيد، آشكارتر از موردى است كه در وسط كلمه باشد و چـنـانـچه مشدّد نيز باشد، قلقله از حالت قبل نيز آشكارتر مى شود. بايد در قلقله غير مشدّد، دقّت نمود كه بصورت مشدّد تلفّظ نشود.

تمرين

(ق ): خـَلَقـْنـا ـ نـَقـْتـَبـِسْ ـ فـَواقٍ (فـَواقْ) ـ اَلْحـَريـقِ (اَلْحـَريقْ) ـ بِالْحَقِّ (بِالْحَقّْ) ـ تَنْشَقُّ (تَنْشَقّْ)

(ط): يَطْمَعُ ـ وَ لا تُشْطِطْ ـ لُوطٍ (لُوطْ) ـ مُحيطٌ (مُحيطْ)

(ب ): يُبْصِرُونَ ـ اِبْراهيمَ ـ وَاكْتُبْ ـ مُريبٌ (مُريبْ) تَبَّ (تَبّْ) ـ اَلْجُبِّ (اَلْجُبّْ)

(ج ): تَجْرى ـ مُجْرِمُونَ ـ فَاخْرُجْ ـ بَهيجٍ (بَهيجْ) ـ وَالْحَجِّ (وَالْحَجّْ) ـ حآدَّ (حآدّْ)

(د): لِيُدْ حِضُوا ـ اَرَدْنا ـ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ ـ لَكَنُودٌ (لَكَنُودْ) ـ نُمِدُّ (نُمِدّْ) ـ نَعُدُّ (نَعُدّْ)

معناى لين

لين در لغت ، به معناى (نرمى ) (ضد خشونت ) مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از:

(به نرمى ادا شدن حرف ).

دو حـرف واو سـاكـن ما قبل مفتوح و ياء ساكن ما قبل مفتوح را كه به نرمى اداء مى شوند (حروف ليـن ) نـامـنـد و بـايـد دقـّت نـمـود كـه فـتـحـه مـاقـبـل آنـهـا بـطـور كامل ، واضح و آشكار شده و ميل به ضمّه و كسره پيدا نكند.

تمرين

يـَوْمـِهـِمْ ـ قَوْمَنا ـ حَوْلَهُ ـ فَاخْشَوْا ـ سَوْفَ ـ يُحَلَّوْنَ ـ كَيْفَ ـ لِكَيْلا ـ اَيْديهِمْ ـ عَلَيْهِمْ ـ كامِلَيْنِ ـ اُنْثَيَيْنِ

تفخيم و ترقيق

معناى تفخيم

تـفـخـيـم در لغت ، (مترادف كلمه (تسمين )) به معناى (تعظيم و بزرگداشت ) مى باشد، و در اصـطـلاح ، عـبـارت اسـت از:

(درشـت و غـليظ اداء كردن حرف بطورى كه دهان از صداى آن پر شود).

معناى ترقيق

تـرقـيق در لغت ، (ضد تفخيم ) به معناى (رقيق كردن و از غلظت چيزى كاستن ) مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از: (نازك و رقيق ادا كردن حرف ).

موارد تفخيم و ترقيق

تـمـام حـروف اسـتعلا بدون استثنا تفخيم مى گردند و اين حالت در چهار حرف (ص ـ ض ـ ط ـ ظ) قويتر است .

لازم بـه يـادسـپـارى اسـت كه تفخيم ، در حرف مفتوح ، بيشتر بوده و در حرف مضموم و ساكن ، متوسط، و در حرف مكسور، اندك است .

هـمـه حـروف اسـتـفـال ، تـرقـيـق مـى شـونـد بـجـز دو حـرف آخـر (ر ـ ل ) كه در برخى موارد تفخيم مى گردند. احكام هر يك بيان خواهد شد.

لازم بـه يـادسـپـارى اسـت كـه الف مـدّى تـابـع حـرف مـاقـبـل است و چنانچه حرفى تفخيم شود، الف مدّى بعد از آن نيز تفخيم و در غير اين صورت ، ترقيق مى گردد.

تمرين

كلمات زير بر اساس مراحل تفخيمِ حروف استعلا انتخاب شده است ؛ در تلفّظ آنها دقّت كنيد.

(خ ): يـَخـافـا ـ خـانـَتـاهـُما ـ خالاتِكُمْ ـ خَفَّتْ ـ خَسَفْنا ـ خُلِقَتْ ـ خُذُوهُمْ ـ فَاخْشَوْهُمْ ـ اَخْبارِها ـ خِفْتُمْ ـ اخِرينَ ـ اَخى

(ص ): اَصابَها ـ مِنَ الصّالِحاتِ ـ اَصابِعَهُمْ ـ صَدْرى ـ صَدَقُوا ـ تَصُدُّونا ـ صُرِفَتْ ـ اَصْحابُ ـ تَصْبِرُ ـ يَصِدُّونَ ـ تُصِبْهُمْ

(ض ): قـَضـيـهـا ـ يـُضـاعـِفـْهـا ـ اَضاءَ ـ اَضَلُّوا ـ ضَرَبُوا ـ ضُحيها ـ يَضُرُّهُمْ ـ يَسْتَضْعِفْ ـ يُضْلِلْ ـ نَضِجَتْ ـ فِى الاَْرْضِ

(ط): اَطاعُونا ـ يُطافُ ـ طآئِفَتَيْنِ ـ طَيِّباتِ ـ طَفِقَ ـ خَلَطُوا ـ طُوبى ـ تَطْغَوْا ـ يَطْمَعُ ـ لا تُطِعْ ـ سُطِحَتْ

(ظ): ظالِمُونَ ـ تَظاهَرا ـ ظالِمى ـ حَفِظَ ـ ظَهْرَكَ ـ يَظُنُّ ـ ظُلِمُوا ـ يُظْهِرَ ـ اَظْلَمَ ـ ضِلالُها ـ يُعَظِّمْ

(غ ): اَلْغـافـِلاتُ ـ فـِى الْغـارِ ـ وَالْمـَغـارِبِ ـ غـَيْرى ـ غَنِمْتُمْ ـ غُلِبَتْ ـ يَنْزَغُ ـ نَغْفِرْ ـ اَفْرِغْ ـ غِطاءٍ ـ غِشَاوَةٌ

(ق ): قـاتـَلُوا ـ قـاسـَمـَهـُمـا ـ قـادِرُونَ ـ قـَبـْلَكَ ـ قـَدِّمـُوا ـ قـُلْنَ ـ قـُرِى ءَ ـ لاتَقْنَطُوا ـ يَقْبَلُ ـ بِالْقِسْطِ ـ نُقِرُّ

تغليظ و ترقيق حرف لام

اصـل ، در تـلفـّظ (لام ) تـرقـيـق اسـت و تـغـليـظ(6) آن تـنـها در لفظ جلاله (اللّه ) صورت مى گيرد، به شرط آنكه ماقبل آن ، حرفِ مفتوح يا مضموم قرار گيرد.

اگر ماقبل لفظ (اللّه ) حرف مكسور باشد، ترقيق مى گردد.

تمرين

فـَاللّهُ ـ هـُوَاللّهُ ـ اِنَّ اللّهَ ـ فـَرَضَ اللّهُ ـ اَرِنـَا اللّهُ ـ عـَبـْدُاللّهِ ـ رَسـُولُ اللّهِ ـ وَاتَّقـُوا اللّهَ ـ نَصْرُاللّهِ ـ فى سَبيلِ اللّهِ ـ بِسْمِ اللّهِ ـ بِاللّهِ ـ لِلّهِ ـ عَلَى اللّهِ

تفخيم حرف راء

حرف (راء) در شرايط زير (تفخيم ) مى شود.

1 ـ راء مفتوح يا مضموم ، مانند:

رَحيمُ ـ فَرَضَ ـ قُدِرَ ـ اَرادَ ـ رُزِقَ ـ حُرُماتِ ـ تَذَرُ ـ رُوحُ

2 ـ راء ساكن كه ماقبل آن مفتوح يا مضموم باشد، مانند:

مَرْعى ـ نَهَرٍ (نَهَرْ) ـ اُرْسِلَ ـ فَاهْجُرْ ـ حُمُرٌ (حُمُرْ)

3 ـ راء ساكن ماقبل ساكن كه قبل از آن مفتوح يا مضموم باشد (در هنگام وقف پيش مى آيد)، مانند:

وَالْفـَجـْرِ (وَالْفـَجـْرْ) ـ وَالْعـَصـْرِ (وَالْعـَصـْرْ) ـ عُسْرٍ (عُسْرْ) ـ لَفى خُسْرٍ

(لَفى خُسْرْ) ـ فِى الْغارِ (فِى الْغارْ) ـ شَكُورٌ (شَكُورْ).

چند نكته

1 ـ راء ساكن كه ماقبل آن ، ياء ساكن باشد ترقيق مى شود (در هنگام وقف پيش مى آيد)، مانند:

خَيْرَ (خَيْرْ) ـ سَيْرَ (سَيْرْ) ـ غَيْرِ (غَيْرْ)

2 ـ در كـلمات (يَسْرِ ـ اَسْرِ ـ نُذُرِ) كه در اصل (يَسْرى ـ اَسْرى ـ نُذُرى ) بوده است ، در هنگام وقف ، ترقيق حرف راء بهتر است.

ترقيق حرف راء

حرف (راء) در شرايط زير (ترقيق ) مى شود.

1 ـ راء مكسور، مانند:

رِزْقاً ـ ريحٌ ـ حَرِّقُوهُ ـ اَنْذِرِ النّاسَ ـ نُذُرِ

2 ـ راء ساكن كه ماقبل آن مكسور باشد، مانند:

مِرْيَةٍ ـ اُحْصِرْتُمْ ـ عَسِرٌ (عَسِرْ) ـ قُدِرَ (قُدِرْ)

3 ـ راء ساكن ماقبل ساكن كه ماقبل آن مكسور باشد (در هنگام وقف پيش مى آيد)، مانند:

سِحْرٌ (سِحْرْ) ـ ذِكْرٌ (ذِكْرْ) ـ خَبيرٌ (خَبيرْ)

چند نكته

1 ـ راء ساكنى كه بعد از همزه وصل قرار مى گيرد، تفخيم مى شود، مانند:

اِرْجِعُونِ ـ لِمَنِ ارْتَضى ـ اِرْحَمْ ـ اِنِ ارْتَبْتُمْ

2 ـ راء سـاكـن مـاقـبـل مـكسورى كه قبل از حروف استعلا واقع شود (در صورتى كه در يك كلمه باشند) نيز تفخيم مى شود، مانند:

قِرْطاسٍ ـ مِرْصاداً ـ فِرْقَةٍ ـ لَبِالْمِرْصادِ ـ اِرْصاداً

تمرين

موارد تفخيم و ترقيق حرف (راء) در كلمات زير را مشخّص كنيد.

بـِنـَصـْرِهِ ـ فـِى الاَْرْضِ ـ حـَرِّضِ الْمـُؤْمـِنينَ ـ عِشْرُونَ ـ صابِرَةٌ ـ مَعَ الصّابِرينَ ـ اَسْرى ـغَفُورٌ رَحيمٌ ـ خَيْراً ـ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ـ وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ ـ بِاِخْراجِ الرَّسُولِ ـ فَاصْبِرْ صَبْراً ـ اَرْسَلْنا

ادغام

معناى ادغام

ادغام در لغت ، (مترادف كلمه (ادخال )) بـه مـعـنـاى (داخـل نـمـودن ) اسـت ، و در اصـطـلاح ، عـبـارت اسـت از: (داخـل كـردن حـرفـى در حـرف ديـگـر بـطـورى كـه اثـرى از حـرفـِ اوّل يعنى (مُدْغَمْ)

باقى نماند و حرف دوّم يعنى (مُدْغَمٌ فيه ) مشدّد شود، مانند:

(قَدْ دَخَلُوا) كه دال (قَدْ) در دال (دَخَلُوا) ادغام شده و آن را (قَدَّ خَلُوا) مى خوانيم .

چـنـانـچـه مـُدغـَم و مـُدغـَمٌ فـيـه ، مـثـل هـم نـبـاشـنـد، نـخـسـت مـدغـم را تـبـديـل بـه حـرف دوّم نـمـوده و سـپـس ادغـام مـى كـنـيـم ، مـانـنـد (قـُلْ رَبِّ) كه ابتدا (لام ) را تبديل به (راء) و بعد در (راء) دوّم ادغام مى نماييم و (قُرَّبِّ) مى خوانيم .

فايده ادغام

فـايـده ادغـام (سهولت در تلفّظ) است ، يعنى اگر حرفى يك بار تلفّظ و بلافاصله همان حرف يا حرف همجنس آن تكرار شود، اين حالت براى دستگاه صوتى انسان ، سنگين خواهد بود كه اين سنگينى با بهره گيرى از قاعده ادغام برطرف مى شود.

انواع سه گانه ادغام و موارد آن در قرآن

الف ـ ادغـام مـتـمـاثلين

در دو حرفى است كه مثل يكديگر باشند (تكرار يك حرف ) و ادغام آنها لازم است چه در يك كلمه باشند و چه در دو كلمه ، مانند:

يُدْرِكْكُمْ ـ قُلْ لَهُمْ كه خوانده مى شوند: يُدْرِكُّمْ ـ قُلَّهُمْ

ب ـ ادغام متجانسين

زمانى است كه دو حرف هم مخرج (حروفى كه از يك محلّ، تلفّظ شوند) كنار يكديگر واقع شوند، خواه در يك كلمه و خواه در دو كلمه ، و ادغام آنها نيز لازم است .

ادغام متجانسين در قرآن مجيد، تنها در موارد هفتگانه زير پيش آمده است .

1 ـ مدغم (طاء) مدغم فيه (تاء)، مانند:

بَسَطْتَ (بَسَطتَ)

2 ـ مدغم (تاء) مدغم فيه (طاء)، مانند:

قالَتْ طآئِفَةٌ (قالَطّآئِفَةٌ)

3 ـ مدغم (دال ) مدغم فيه (تاء)، مانند:

عَبَدْتُمْ (عَبَتُّمْ)

4 ـ مدغم (تاء) مدغم فيه (دال )، مانند:

اُجيبَتْ دَعْوَتُكُما (اُجيبَدَّعْوَتُكُما)

5 ـ مدغم (ذال ) مدغم فيه (ظاء)، مانند:

اِذْظَلَمُوا (اِظَّلَمُوا)

6 ـ مدغم (ثاء) مدغم فيه (ذال )، مانند:

يَلْهَثْ ذلِكَ (يَلْهَذّلِكَ)

7 ـ مدغم (باء) مدغم فيه (ميم )، مانند:

اِرْكَبْ مَعَنا (اِرْكَمَّعَنا)

در مورد اوّل بايد دقّت شود كه حالت درشتى و پُرى حرف طاء باقى بماند.

در مـورد شـشـم و هـفـتـم بـدون ادغـام نـيـز خـوانـده مـى شـونـد و بـجـز دو مثال ذكر شده ، نمونه ديگرى در قرآن وجود ندارد.(7)

ج ـ ادغـام مـتقاربين

در حروفى جريان دارد كه يا مخرجشان نزديك به هم باشد و يا در بيشتر صـفـات ، مـتـّحـد بـاشند. رعايت آنها تنها در دو مورد لازم است و در ساير موارد (حَفْص ) ادغام نكرده است .

1 ـ لام ساكن در حرف راء، مانند:

قُلْ رَبِّ (قُرَّبِّ) ـ بَلْ رَبُّكُمْ (بَرَّبُّكُمْ)

2 ـ قـاف سـاكـن در حرف كاف كه در قرآن فقط يك مورد و در كلمه (اَلَمْ نَخْلُقْكُمْ) پيش آمده و آن را (اَلَمْ نَخْلُكُّمْ) مى خوانيم .(8)

تمرين

رَبـِحـَتْ تـِجـارَتـُهـُمْ ـ اَقـُلْ لَكـُمْ ـ تـَسـْتـَطـِعْ عـَلَيـْهِ ـ يـُدْرِكـْكُمْ ـ فَاضْرِبْ بِهِ ـ يَلْهَثْ ذلِكَ ـ قـَدْتـَبـَيَّنَ ـ اِرْكـَبْ مـَعـَنـا ـ يـُوَجِّهـْهُ ـ عـَبَدْتُمْ ـ قالَتْ طآئِفَهٌ ـ اُجيبَتْ دَعْوَتُكُما ـ فَرَّطْتُمْ ـ بَلْ رَبُّكُمْـ اَلَمْ نَخْلُقْكُمْ ـ اَحَطْتُ ـ اِذْ ظَلَمْتُمْ ـ فَرَّطْتُ ـ اَثْقَلَتْ دَعَوَاللّهَ ـ وَدَّتْ طآئِفَةٌ ـ لَقَدْ تابَ

احكام نون ساكن و تنوين

تنوين و نون ساكنه ، حُكمش بدان اى هوشيار/كز حكم آن زينت بود اندر كلام كردگار/در يرملون ادغام كن،درحرف حلق اظهار كن/در نزد (باء) قلب به ميم ، در (مابقى ) اخفا بيار/

نـون سـاكـن و تـنـويـن در مجاورت 28 حرف زبان عرب ، چهار حكم پيدا مى كند كه عبارتند از:

اظهار، ادغام ، اقلاب ، اخفا.

ادغام تنوين ونون ساكن درشش حرف

نـون سـاكـن و تـنـويـن در شش حرف (يرملون ) ادغام مى شود و اين ادغام در دو حرف (راء و لام )، بدون غُنّه و در چهار حرف بقيّه (يَنْمُو) با غُنّه است .

غُنّه

صوتى است كه از خيشوم (فضاى بينى ) خارج مى شود.

دو حـرف (مـيـم ) و (نـون ) داراى ايـن حالت هستند، بويژه چنانچه مشدّد باشند و نيز در هنگام ادغامِ با غُنّه و اخفاى اين دو حرف ، غُنّه به ميزان دو حركت ادامه دارد، مانند:

(راء):

مَنْ رَحِمَغَفُورٌ رَحيمٌ

(لام):

مِنْ لَدُنْرِزْقاً لَكُمْ

(ميم):

مَنْ مَعِىَفَتْحاً مُبيناً

(نون):

اِنْ نَشَاْحِطَّةٌ نَغْفِرْ

(واو):

مِنْ وَلَدٍاُمَّةً واحِدَةً

(ياء):

مَنْ يَقُولُيَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ

يـادسـپـارى

در كلمات (قِنْوان ـ صِنْوان ـ دُنْيا ـ بُنْيان ) به سبب آنكه نون ساكن و حروف يرملون (واو، ياء) در يك كلمه قرار گرفته اند، ادغام انجام نمى شود.

تمرين

فى لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ ـ كُلُّ اَمْرٍ حَكيمٍ ـ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ـ وَ اِنْ يَرَوْا ـ فى شَكٍّ يَلْعَبُونَ ـ عَذابٌ اَليمٌ ـ فـَوَيـْلٌ يـَوْمـَئِذٍ لِلْمـُكـَذِّبـينَ ـ وَلكِنْ لا ـ فَقالُوا اَبَشَراً مِنّا واحِداً نَتَّبِعْهُ اِنّا اِذاً لَفى ضَلالٍ وَ سُعُرٍ

اظـهاردرحرف حلق

اظـهـار يـعـنـى آشكار نمودن . اگر نون ساكن و تنوين به حروف حلقى برسد، بطور عادى و واضح تلفّظ مى شود و نبايد روى آن مكث نمود.

حرف حلقي شش بود اي نورعين/هاوهمزه،حاوعين وخاوغين

حرف حلقى شش بود اى باوفا/همزه،هاءوعين وحاءوغين وخاء

مانند:

(همزه ):

يَنْاَوْنَمَنْ امَنَرَسُولٌ اَمينٌ

(هاء):

مِنْهُمْاِنْ هُوَقَوْمٍ هادٍ

(عين ):

اَنْعَمْتَمِنْ عِلْمٍسَميعٌ عَليمٌ

(حاء):

وَانْحَرْمِنْحَكيمٍعَليما ً حَكيماً

(غين ):

فَسَيُنْغِضُونَيَكُنْ غَنِيّاًاِلهٍ غَيْرِهِ

(خاء):

وَالْمُنْخَنِقَةٌمِنْ خَيْرٍقَوْمٌ خَصِمُونَ

اقلاب يا قلب درنزدباء

در ايـنـجـا مراد تبديل نون ساكن و تنوين به حرف (ميم ساكن ) است و آن هم در صورتى است كه نون ساكن و تنوين پيش از حرف (باء) واقع گردند، با توجّه به اين نكته كه ميم ساكن ايجاد شده ، در نزد باء (اخفاء)

مى شود كه باغُنّه همراه است ، مانند:

اَنْبِئْهُمْ ـ سَميعاً بَصيراً ـ مِنْ بَعْدِهِمْ ـ واقِعٌ بِهِمْ

تمرين

حِكْمَةٌ بالِغَةٌ ـ مُنْبَثًّا ـ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ ـ فَانْبَجَسَتْ ـ اَمَدًا بَعيداً ـ مِنْ بَعْدِهِمْ ـ مَشّآءٍ بِنَميمٍ ـ اَنْ بُورِكَ ـ سَميعٌ بَصيرٌ ـ فَانْبِذْ ـ مِنْ بُطُونِ ـ بَصيرٌ بِالْعِبادِ ـ مِنْ بَقْلِها ـ مَنْ بَعَثَنا

اخفاء در مابقي

اخـفـا بـه مـعـنـاى (پـوشـانـدن )، حالتى است ميان اظهار و ادغام ، همراه با غُنّه بگونه اى كه تشديد ايجاد نشود.

نون ساكن و تنوين در نزد پانزده حرف باقيمانده (اخفا) مى شوند.

در هنگام شروع اخفا بدون اينكه زبان به محلّ اداى نون برسد، حرف بعدى به محلّ تلفّظ خود نزديك شده ، در اين حال ، صوت بصورت غُنّه دو حركت ، ادامه پيدا كرده و آن گاه حرف مابقى به سهولت و آسانى تلفّظ مى گردد.

لازم بـه يـادسـپـارى اسـت كـه كـيفيت اخفا بستگى به نوع حرف مابقى دارد، بدين معنا كه اگر حـرف مـابـقـى از حـروف اسـتـعـلا بـاشـد، اخـفـاى نون ساكن و تنوين ، درشت و پرحجم بوده و چنانچه از حروف استفال باشد، اخفا رقيق و نازك خواهد بود.

از مـطـالب فـوق ، روشـن مى شود كه اخفاى نون ساكن و تنوين در نزد هر يك از اين حروف با ديگرى تفاوت دارد و چه بسا فردى اخفا در نزد حرفى را صحيح انجام دهد، ولى در نزدِ حرف ديگر نتواند بخوبى اخفا نمايد. بنابراين ، بايد تمامى موارد حروف پانزده گانه ، تمرين شود.

(ت ):

اَنْتُمْمَنْ تابَجَنّاتٍ تَجْرى

(ث ):

وَالاُْنْثى اَنْ ثَبَّتْناكَخَيْرٌ ثَواباً

(ج ):

اَنْجَيْتَنااِنْ جَعَلَخَلْقٍ جَديدٍ

(د):

عِنْدَهُمْمِنْ دُونِهِكَاْساً دِهاقاً

(ذ):

فَاَنْذَرْتُكُمْمِنْ ذَهَبٍفى يَوْمٍ ذى مَسْغَبَةٍ

(ز):

اَنْزَلَفَاِنْ زَلَلْتُمْنَفْساً زَكِيَّةً

(س ):

فَاَنْسيهُمْوَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْفَوْجٌ سَاءَلَهُمْ

(ش ):

يَنْشُرْاِنْ شآءَرُكْنٍ شَديدٍ

(ص ):

فَانْصُرْناوَ لَمَنْ صَبَرَقَوْماً صالِحينَ

(ض ):

مَنْضُودٍمَنْ ضَلَّعَذاباً ضِعْفاً

(ط):

قِنْطاراًاِنْ طَلَّقَكُنَّكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ

(ظ):

يَنْظُرُونَمِنْ ظَهيرٍقَوْمٍ ظَلَمُوا

(ف ):

اَنْفُسَهُمْكُنْ فَيَكُونُخالِداً فيها

(ق ):

تَنْقِمُونَمِنْ قَبْلُسَميعٌ قَريبٌ

(ك ):

اَلْمُنْكَرِمَنْ كانَعُلُوّاً كَبيراً

ميم ساكن نزد حروف الفبا سه حالت پيدا مى كند: (ادغام ، اخفا، اظهار).

ادغام

مـيـم ساكن در حرف (ميم ) بعد از خود ادغام مى شود (ادغام متماثلين بوده و با غُنّه همراه است )، مانند:

وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (وَ هُمُّهْتَدُونَ) ـ كَمْ مِنْ (كَمِّنْ)

اخفـا

ميم ساكن قبل از حرف (باء) اخفا مى گردد.

در هـنـگـام اخـفـاى مـيـم ، لبـهـا را به هم نزديك مى كنيم ، بحدّى كه فاصله اندكى بين دولب ، موجود باشد. در اين حال ، صوت به حالت غُنّه به ميزان دو حركت ، كشيده مى شود، مانند:

رَبَّهُمْ بِهِمْ ـ اَمْ بِهِ جِنَّةٌ ـ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ

يـادسـپـارى

مـيـان مـيـم سـاكـن اصـلى و نـون سـاكـن و تـنـويـن كـه قبل از حرف باء تبديل به ميم ساكن مى گردد، تفاوتى وجود ندارد.

تمرين

نـَجَّيـْنـاهـُمْ بِسَحَرٍ ـ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً ـ اَنْتُمْ مُدْهِنُونَ ـ اَنْتُمْ بِهِ ـ رَبَّهُمْ مُشْفِقُونَ ـ هُمْ مِنْها ـ وَ هُمْ بـارِزُونَ ـ اَنَّهـُمْ بـادُونَ ـ لَهـُمْ مـُوسـى ـ هـُمْ بـَدَؤُوكُمْ ـ جُلُودُهُمْ ـ بَدَّلْناهُمْ ـ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ ـ يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً

اظهـار

ميم ساكن در نزد بقيّه حروف ، اظهار مى گردد. بايد دقّت نمود كه ميم ساكن ، حركت نگرفته و روى آن مكث نيز نشود و در نزد دو حرف (فاء ـ واو) توجّه بيشترى لازم است تا ميم ساكن ، اخفا يـا ادغـام نـشـده و صـوت نـيـز قطع نگردد. بدين منظور پس از تلفّظ ميم بدون اينكه صوت ، قـطـع گردد يا لبها بشدّت از يكديگر جدا شود لبها با ظرافت به حالت اداى حرف (فاء و واو) درآيد، مانند:

لَكُمْ فيها ـ يَمُدَّهُمْ فى ـ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ

جمع بندى موارد غُنّه

در پـايـان ، مـوارد غُنَّه را كه در درسهاى گذشته بطور پراكنده تشريح شده ، جمع بندى مى كنيم .

1 ـ نون و ميم مشدّد، مانند:

اِنَّ ـ كُنّا ـ عَمَّ ـ اُمَّةً

2 ـ ادغام ميم ساكن در ميم ، مانند:

لَهُمْ مُوسى ـ وَ هُمْ مِنْها

3 ـ ادغام نون ساكن در چهار حرف (يَنْمُو) يا (يَمُون ) مانند:

مَنْ يَشاءُ ـ مِنْ نَفْسٍ ـ مِنْ مالٍ ـ مِنْ وَلِي

4 ـ كـلّيـّه (اخفا)ها (كه شامل اخفاى نون ساكن نزد (حروف مابقى ) و همچنين اخفاى ميم ساكن در نزد حرف (باء) مى باشد)، مانند:

عَنْكُمْ ـ كُنْتُمْ ـ مِنْ بَعْدِ ـ اَمَدًا بَعيداً

مد و قصر

مـدّ در لغت ، به معناى (زيادت )، (افزونى و كشش ) مى باشد، و در اصطلاح عبارت است از: (امتداد و كشيدن صوت در حروف مدّى بيش از مقدار طبيعى ). قصر در لغت ، به معناى (كوتاهى ) و ضد مدّ مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از: (اداى حروف مدّى به اندازه طبيعى و معمولى آن ). حروف و سبب مدّ براى مدّ، حروف مدّى و سبب مدّ لازم است . الف ـ حـروف مـدّى عـبـارت اسـت از: (الف مـاقـبـل مـفـتـوح ، يـاء ماقبل مكسور، واو ماقبل مضموم ). ب ـ سـبـب مـدّ عـبـارت است از (همزه و سكون ) و تشديد هم به خاطر آنكه يك حرف ساكن در آن نهفته است ، سبب مدّ به حساب مى آيد. چـنـانـچـه حروف مدّى ،بدون سبب باشد،يعنى بعداز آنها همزه يا سكون نباشد،(مدّ ذاتى ) نام دارد و به ميزان دو حركت كه حداقلِ كشش حروف مدّى است ، كشيده مى شود، مانند: اتُونى ـ اُوذينا كـشـش صـوت را در حـروف مـدّى بـه ميزان دو حركت (9) (قصر)، و سه حركت را (فوق قـصـر) و چـهـار حـركـت را (تـوسـّط) و پـنـج حـركـت را (فـوق تـوسـّط) و شـش حـركـت را (طول ) نامند. مقدار مدّ از دو حركت ، كمتر نبوده و از شش حركت نيز بيشتر نمى باشد. انواع مدّ مـدّى كـه سـبـب آن هـمـزه بـاشـد، بـر دو قـسـم اسـت : (مـدّ متّصل ) و (مدّ منفصل ). مدّى كه سبب آن سكون باشد نيز بر دو قسم است : (مدّ لازم ) و (مدّ عارض ).

الف ـ مدّ متّصل

آن است كه حرف مدّ و همزه در يك كلمه باشد و مقدار مدّ آن از چهار تا شش حركت خواهد بود، مانند:

يَشاءُ ـ سيئَتْ ـ سُوءُ

ب ـ مـدّ منفصل

آن است كه حرف مدّ در آخر كلمه و همزه در ابتداى كلمه بعد قرار گيرد و مقدار آن از دو تا پنج حركت مى باشد، مانند:

بِما اُنْزِلَ ـ فى اَنْفُسِهِمْ ـ كَفَرُوا اِلى ـ عِلْمِهِ اِلاّ ـ مَا لَهُ اَخْلَدَهُ

در دو مـثـال اخـيـر، حـرف مـدّ از اشـباع (سير كردن ) هاء ضمير، توليد شده است كه آنها را (مدّ اشباع ) نيز ناميده اند.

چند نكته درميزان مد

1 ـ ميزان مدّ منفصل نبايد بيشتر از ميزان مدّ متّصل باشد.

2 ـ در مـيـزان كـشـش مـدّهـاى مـتـّصـل و مـنـفـصـل ، رعـايـت توازن لازم است ، بدين معنى كه اگر مدّ مـتـّصـل را بـه طـول خـوانـديـم ، بـايـد تـمـام مـدّهـاى مـتـّصـل را بـه طـول بـخـوانـيـم و يـا اگـر بـراى مـثال ، مدّ منفصل را به قصر خوانديم ، در مورد ساير مدّهاى منفصل نيز به همين طريق عمل كنيم .

3 ـ در مـوارد فـوق بـراى راهـنـمـايـى قـارى قـرآن ، عـلامـتـى بـه ايـن شكل (َّ ) بالاى حروف مدّى قرار داده اند.

تمرين

اِنْ هِىَ اِلاَّّ اَسْم آءٌ سَمَّيْتُمُوه آ اَنْتُمْ وَ ا ب آؤُكُمْ م آ اَنْزَلَ اللّ هُ بِه ا مِنْ سُلْط انٍ ـ وَ م ا تَش آؤُونَ اِلاّ اَنـْيـَش آءَ اللّ هُ ـ عـَسـى رَبُّن ا اَنْ يـُبْدِلَن ا خَيْراً مِنْه آ اِنّ ا اِلى رَبِّنْا راغِبُونَ ـ اَمْ لَهُمْ شُرَكآءُ فـَلْيـَاْتـُوا بـِشـُرَكـآئِهـِمْ اِنْ كـانُوا صادِقينَ ـ اِنَّ هؤُلاَّء يُحِبُّونَ الْع اجِلَةَ وَ يَذَرُونَ وَ ر آءَهُمْ يَوْماً ثَقيلاً ـ قُلْ اِنَّم آ اَدْعُوا رَبّى وَ لاَّ اُشْرِكُ بِهِ اَحَداً

اُولئِكَ ـ سُوءُ ـ لاَِهْلِهِ اِنّى انَسْتُ ـ جآءَها ـ بَيْضآءَ ـ يا مُوسى اِنَّهُ اَنَا اللّهُ ـ هؤُلاءِ ـ حَتّى اِذا اَتَوْا ـ لا اَرى

مدّ لازم

مدّ لازم ، مدّى است كه سبب آن (سكون ذاتى ) باشد.

سـكـون ذاتـى آن اسـت كـه هميشه جزو كلمه بوده باشد، مانند سكون (لام ) در كلمه (آلاْ نَ) در مـقـابـلِ سـكـون عـارضـى كـه بـه هـنـگـام وقـف ايـجـاد مـى شـود، مثل (نَسْتَعينُ) كه هنگام وقف ، آن را (نَسْتَعينْ) مى خوانيم .

مدّ لازم فقط به طول خوانده مى شود.

مدّ لازم گاهى حرفى است ، يعنى در حروف مقطّعه آغاز سوره ها قرار دارد، و زمانى كلمه اى است ، يـعـنـى در كـلمـات قـرآن يـافـت مـى شـود و سـبـب مـدّ لازم ، گـاهـى مـُخـفَّف (سكون ) و زمانى مُثَقَّل (تشديد) مى باشد.

بنابراين مدّ لازم چهار نوع است :

1 ـ مدّ لازم حرفى مخفَّف ، مانند:

نَّ (نُوَّنْ) ـ قَّ (قآفْ)

2 ـ مدّ لازم حرفى مُثقَّل ، مانند:

الَّمَّ (الف ، لام مّيم )

3 ـ مدّ لازم كلمه اى مُخفّف ، مانند:

آلاْ نَ

4 ـ مدّ لازم كلمه اى مُثقَّل ، مانند:

حآجَّ ـ اَتُحاجُّوَّنّى

مدّ عارض

مـدّ عارض ، مدّى است كه سبب آن سكون عارضى باشد كه در اثر وقف پديد مى آيد و جايز است از دو تا شش حركت كشيده شود، مانند:

تُكَذِّبانِ (تُكَذِّبانْ) ـ تَعْلَمُونَ ـ (تَعْلَمُونْ) ـ عَليمٌ (عَليمْ)

در مدّهاى عارضى رعايت توازن ، لازم نيست .

مدّ لين

در صـورتـى كـه بـعـد از حـروف ليـن (واو سـاكـن مـاقـبـل مـفـتـوح ، يـاء سـاكـن مـاقـبـل مفتوح )

حرف ساكنى واقع شود، مى توان حروف لين را تا شش حركت امتداد داد، (فرقى نمى كند كه سكونش ذاتى باشد يا عارضى ).

مثال سكون لازم :

(عَيْنْ) در (كهيعص ) و (حم عسق )

مثال سكون عارضى :

خَوْفٍ (خَوْفْ) ـ خَيْرٌ (خَيْرْ)

تمرين

وَ حـآجَّهُ قـَوْمـُهُ قـالَ اَتـُحـاجُّوَّنـّى فـِى اللّهِ وَ قَدْ هَدينِ ـ كَّهيعَّصَّ ـ يُوآدُّونَ مَنْ حآدَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ ـ وَاللّهُ خَلَقَ كُلَّ دآبَّةٍ مِنْ مآءٍ ـ ذلِكَ بِاَنَّهُمْ شآقُّوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشآقِّ اللّهَ فَاِنَّ اللّهَ شَديدُ الْعِقابِ ـ وَالصّآفّاتِ صَفًّا ـ وَ لَيْسَ بِضآرِّهِمْ شَيْئاً ـ اَلْحآقَّةُ، مَاالْحآقَّةُ

يـاد سـپـارى

از مـجموع چهارده حرف مقطّع قرآن ، پنج حرف (حَىُّ طُهْر) داراى مدّ ذاتى و هفت حـرف (سَنَقُصُّ لَكُمْ) داراى مدّ لازم و يك حرف (عَيْن ) داراى مدّ لين مى باشد و الف ، فاقد مدّ است .

وقف و ابتدا

معناى وقف

وقـف در لغـت ، بـه مـعـناى (بازداشتن ، درنگ كردن ) مى باشد، و در اصطلاح ، عبارت است از:

(قـطـع صـوت در هـنگام قرائت براى تازه كردن نفس و سپس ادامه قرائت ) (كه ابتدا ناميده مى شود).

روش وقف در كلمات قرآن

به هنگام وقف ، تغييراتى در آخر كلمات به شرح زير داده مى شود:

1 ـ كـلمـاتـى كـه بـا (تـاء) گـرد (ة ) خـتـم شـده اسـت بـا هـر حـركـتـى كـه بـاشـنـد، تبديل به هاء ساكن (هْ) مى شود، مانند:

تُقيةً (تُقيهْ) ـ زَكوةِ (زَكوهْ) ـ مَرَّةٍ (مَرَّهْ)

كلماتى كه با تاء كشيده (ت ) نوشته شده است ، فقط ساكن مى شود، مانند:

رَحْمَتُ (رَحْمَتْ) ـ سُنَّتَ (سُنَّتْ) ـ نِعْمَتَ (نِعْمَتْ)

2 ـ تنوين كلمات منصوب ، تبديل به الف مدّى مى شود، مانند:

رَحيماً (رَحيما) ـ ماءً (ماءا) ـ هُدىً (هُدى )

3 ـ بقيه كلمات ، ساكن مى گردد، مانند:

يـَقـْتـَلُونَ (يـَقـْتـَلُونْ) ـ فـَاتَّقـُونِ (فـَاتَّقـُونْ) ـ هـُوَ (هـُو) ـ نـَسـْتَعينُ (نَسْتَعينْ) ـ مُسْتَقيمٍ (مُسْتَقيمْ) ـ نَهَرٌ (نَهَرْ) ـ هِىَ (هى )

مورد اوّل و دوّم ، وقفِ ابدال و سومين مورد، وقف به اسكان نام دارد.

لازم به يادسپارى است كلماتى كه در آخر آنها (الف ، واو، ياء مدّى ) يا حرف ساكن مى باشد به هنگام وقف ، تغييرى در آنها داده نمى شود، مانند:

كَلاّ ـ يُدْعى ـ رَبّى ـ كُلُوا ـ قُمْ فَاَنْذِرْ

اقسام وقف

وقف بر دو نوع است : اختيارى ، اضطرارى .

الف ـ وقـف اخـتـيـارى

وقـفـى است كه به اراده و تشخيص ، صورت گيرد كه طبعاً بايد كلام ، تمام باشد و بر سه قسم است :

تامّ، كافى ، حَسَنْ.

وقـف تـامّ

وقـفـى اسـت كـه كـلام از نـظـر لفـظ (دسـتـور زبـان ) و مـعـنـى كـامـل بـوده و بـه كـلام بـعـد از خـود، بـسـتـگـى نـداشـتـه بـاشـد، مانند وقف بر (وَ اُولَّئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) و ابتدا از (اِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا...).

وقـف كـافـى

وقـفـى اسـت كـه كـلام از نظر لفظ كامل ، ولى از جهت معنى ارتباط به كلام بعد داشته باشد، مانند وقف بر (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا) و ابتدا از (اِنَّكَ اَنْتَ السَّميعُ الْعَليمُ).

وقـف حـَسـَن

وقـفى است كه كلام از نظر معنى كامل و از نظر لفظ ناقص باشد، بدين صورت كه عبارت دوّم از نظر دستور زبان به عبارت اوّل بستگى دارد. اين نوع وقف را چون تغييرى در مـعـناى كلام نمى دهد، حَسَن ناميده اند، ولى ابتدا كردن از كلام بعد جايز نمى باشد، مانند وقف بر (اَلْحَمْدُلِلّهِ) و ابتدا از (رَبِّ الْعالَمينَ).

ب ـ وقف اضطرارى

وقفى است كه به سبب اتمام نفس ، عطسه ، سرفه ، فراموشى آيه و غيره در موردى كه كلام از نظر لفظ و معنى ، ناقص بوده اتّفاق مى افتد و به آن وقف قبيح نيز مى گويند كه لازم است از محلّ قبلى كه مناسب باشد، ابتدا شود.

ابـتـدا: ابـتـدا، هـمـيـشـه اخـتـيـارى اسـت و بـايـد از مـحـلى ابـتـدا نـمـود كـه داراى مـعـنـى مـسـتقل و رساننده مقصود باشد و اين نكته بايد در نظر باشد كه با توجه به شرايط نفس و طولانى بودن آيه از بهترين محل ممكن ابتدا شود.

علامات وقف

چـون شـنـاخـتـن مـحـلهـاى وقـف و ابـتـدا بـستگى به آموزش زبان عربى دارد و معمولاً مردم با آن آشـنـايـى نـدارنـد، از ايـن رو، بـراى شناسايى موارد آن ، علامتهايى مقرّر گرديده تا در هنگام تلاوت قرآن ، بدانها توجّه شده و خللى در معناى آيات ، پديد نيايد.

نـخـسـتين شخصى كه اين علامتها را وضع كرد علاّمه سجاوندى بود. بدين خاطر، آن علامتها به رموز سجاوندى (10) مشهور گرديد.

بـعد از علاّمه سجاوندى ، علامتهاى ديگرى نيز وضع گرديد، زيادى علامتها باعث سر درگمى قـاريـان مى شد. بدين جهت ، علماى مصر به منظور اتّحاد و اتّفاق رموز وقف ، علامتهاى زير را انتخاب كردند كه به توضيح آنها مى پردازيم .

1 ـ (م )

علامت وقف لازم است كه اگر به وصل خوانده شود،بيم تغيير معنى مى رود،مانند:

اِنَّما يَسْتَجيبُ الَّذينَ يَسْمَعُونَم وَ الْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللّهُ ثُمَّ اِلَيْهِ يُرْجَعُونَ

2 ـ (لا)

نـشـانـه عـدم جواز وقف است كه اگر از روى ناچارى ، در اين محلّ وقف شود، بايد از محلّ مناسب ما قبل ، ابتدا كرد، مانند:

وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ اَهْوآئَهُمْ بَعْدَ الَّذى جآءَكَ مِنَ الْعِلْمِلا ما لَكَ مِنَ اللّهِ مِنْ وَلِي وَ لا نَصيرٍ

لازم بـه يـادسـپـارى اسـت كه اين علامت در مورد وقف (حَسَنْ) نيز به كار مى رود تا بدان توجّه شده و در صورت وقف ، از كلام بعد ابتدا ننمايند.

3 ـ (ج )

عـلامـت وقـف جـايـز مـى بـاشـد كـه در ايـن مـورد، وقـف و وصل يكسان است ، مانند:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَاَهُمْ بِالْحَقِّج اِنَّهُمْ فِتْيَةٌ امَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدًى

4 ـ (قـلى )

نـشـانـه جـواز وقـف اسـت و اشـاره بـه ايـنـكـه وقـف ، بـهـتـر از وصل مى باشد.

در بـعـضـى از قـرآنـهـا بـه جـاى آن علامت (ط) استفاده مى كنند كه به معنى وقف مطلق آمده است ، يعنى وقف بر اين كلمه و ابتدا از كلام بعد مطلقاً خوب است ، مانند:

وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَقلى قالَ اِنّى اَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ

5 ـ (صـلى )

عـلامـت وقـف جـايـز اسـت و اشـاره بـه ايـنـكـه وصل ، بهتر از وقف است و ابتدا از كلام بعد نيز مانعى ندارد.

در برخى از قرآنها به جاى آن از علامت (ز) استفاده مى كنند، مانند:

اُولَّئِكَ عَلى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْصلى وَ اُولَّئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

6 ـ (:. :.)

نـشـانـه وقـف مـُعـانقه است كه بر روى دو كلمه نزديك به هم قرار مى گيرد و نبايد روى هر دو محلّ، وقف شود، مانند:

ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ:. فيهِ:. هُدًى لِلْمُتَّقينَ

چندنكته

موارد (سكت ) در قرآن سكت يعنى قطع صوت در زمانى كوتاه بدون تجديد نفس .

در چهار مورد از قرآن (سكت ) وجود دارد، و علامت آن (س ) كوچك مى باشد.

1 ـ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاًس قَيِّماً لِيُنْذِرَ(كهف ، آيه 1 ـ 2)

لازم بـه يـادسـپـارى اسـت كه روش انجام سكت ، مانند روش انجام وقف است (بدون تجديد نفس ). بنابراين ، مورد فوق در هنگام سكت (عِوَجاس قَيِّماً) خوانده مى شود.

2 ـ مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِناس هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ(يس ، آيه 52)

3 ـ وَ قيلَ مَنْس راقٍ(قيامت ، آيه 27)

4 ـ كَلاّ بَلْس رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ(مطفّفين ، آيه 14)

قابل توجّه است كه در مورد اوّل و دوّم ، سكت وقتى پيش مى آيد كه روى كلمات (عِوَجاً وَ مَرْقَدِنا)

وقف نگردد و به وصل خوانده شوند.

موارد (هاء سكت ) در قرآن

هـاء سكت ، هاء ساكنى است كه جهت حفظ حركت حرف آخر و توازن آيات مى آيد و تنها در هفت كلمه قرآن مى باشد.

لَمْ يَتَسَنَّهْ(بقره ، آيه 259)

اِقْتَدِهْ(انعام ، آيه 89)

كِتابِيَهْ ـ حِسابِيَهْ ـ مالِيَهْ ـ سُلْطانِيَهْ(الحاقّه ، آيه 19 ـ 29)

ماهِيَهْ(قارعه ، آيه 10)

عدم تلفّظ (الف مدّى ) در حال وصل

الف مدّى كلمات زير در حالت وصل ، خوانده نمى شود.

اَنَا (در هر جاى قرآن ).

لكِنَّا(كهف ، آيه 38)

اَلظُّنُونَا ـ اَلرَّسُولاَ ـ اَلسَّبيلاَ(احزاب ، آيه 10 ـ 67)

قَواريرَا(دهر، آيه 15، اولين مورد)

سَلاسِلاَ (دهر، آيه 3) در اين مورد بدون الف نيز مى توان وقف كرد.

هاء ضمير

با هاء ضمير و موارد اشباع و عدم اشباع آن در جزوه روخوانى قرآن آشنا شديد. در اينجا به چند نكته توجّه فرماييد.

1 ـ هاء ضمير در (يَرْضَهُ لَكُمْ) (زمر، آيه 7) اشباع نمى گردد.

2 ـ هاء ضمير در (فيهِ مُهاناً) (فرقان ، آيه 69) اشباع مى شود.

3 ـ حرف هاء در (ما نَفْقَهُ كَثيراً) (هود، آيه 90) ذاتى است و اشباع نمى شود.

4 ـ حرف هاء در آخر كلمه (هذِهِ) با وجود اينكه ذاتى است ، اشباع مى گردد.

5 ـ هـاء ضمير دركلمات (وَ ما اَنْسنيهُ) (كهف ـ آيه 63) و (عَلَيْهُ اللّهِ) (فتح ، آيه 10) مضموم است .

6 ـ هـاء ضـمـيـر در كـلمـات (اَرْجـِهْ) (اعـراف ، آيـه 111، شـعـراء، آيـه 36)، (فـَاَلْقـِهْ) (نمل ، آيه 28) ساكن مى باشد.

چند نكته ديگر

1 ـ در كـلمـه (بـِئْسَ الاِْسـْمُ) (حـجـرات ، آيـه 11) پـس از حـذف هـمـزه وصل (اسْم ) چون دو حرف ساكن (لْ‍ سْ) كنار يكديگر واقع گرديده اند، جهت امكان تلفّظ (لام ) را مكسور مى خوانند و (بِئْسَ لِسْمُ) خوانده مى شود.

2 ـ كـلمـه (مـَجـْريـهـا) (هـود، آيـه 41) امـاله تـامّ مـى شـود كـه بـايـد فـتـحـه راء، مـيـل بـه كـسـره و الف ، مـيـل بـه يـاء داده شـود و حـرف راء تـرقيق شده و الف بصورت كسره فارسى تلفّظ گردد.

3 ـ دركـلمـه (ءَاَعـْجـَمـِىُّ) (فـصـلت ، آيـه 43) هـمـزه دوّم ، تـسهيل مى گردد كه بايد آن را بين همزه و الف تلفّظ كرد؛ به عبارت ديگر بايد از تيزى و سنگينى و شدّت همزه ، صرف نظر نمود.

4 ـ در كـلمـه (لا تـَاْمـَنـّا) (يـوسـف ، آيـه 11) كـه در اصـل (لا تـَاْمـَنـُنـا) بوده و ادغام كبير،(11) صورت گرفته در هنگام تلفّظ نون مشدّد، لبـهـا را بـصـورت غـنـچـه جـمـع مـى كـنـنـد تـا اشـاره بـه ضـمـّه اى شـود كـه در اصل ، وجود داشته و اين عمل را (اشمام ) گويند.

بحمدالله مباحث آموزش تجويد به پايان رسيد اميد كه براي شما مفيد واقع شود.

http://www.askdin.com/showthread.php?t=3830

0000000000000000000000000000000000000000

http://www.askdin.com/showthread.php?t=3830&page=2

000000000000000000000000000000000000000000000000

http://www.askdin.com/showthread.php?t=3830&page=3

000000000000000000000000000000000000000000000000

تلفظ صحيح كلمات عربي

00000000000000000000000000000000000

تعریف علم تجوید:

علمی ا ست که در آن از مخارج و صفات حروف تهجی و همچنین محل وقف و وصل و قوائد و دستورات قرائت صحیح بحث می شود

تعریفات دیگر:

-اعطای حقوق حروف و حفظ ترتیب و مرابت آنها و باز آوردن حرف به مخرج و اصل آن و پیوستن آن به نظیرش و تصحیح لفظ و تلطیف نطق با نظر به شکل و ساختمان هر کلمه بدون اسراف و تکلف و افراط

-اخراج هر حرف از مخرجش و واعطاءحق و مستحق آن حرف، از صفات، به آن

-ادای حرف از مخرجش همراه بااعطاء حق و مستحق حرف

منظور از حق حرف صفات لازمه حرف و منظور از مستحق حرف حالات حرف در ترکیب با حروف دیگر و حرکات می باشد.

-ادا کردن حرف از مخرجی که مخصوص به اوست با صفاتی که مخصوص به آن حرفند تاحروف متقاربه که در مخرج با هم نزدیکند از یکدیگر جدا شوند

-علم به قواعد و احکامی که کیفیت تلفظ کلمات قرآنی را همانگونه که بر پیامبر(ص) نازل شده است میسر می سازد

-عِلْمٌ بِقَوَاعِدَ ، وَأَحْكَامٍ لِكَيْفِيَّةِ النُّطْقِ بِالكَلِمَاتِ القُرْآنِيَّةِ عَلَى الكَيْفِيَّةِ الَّتِي أُنْزِلَ بَها عَلَى النَّبِيِّ الكَرِيمِ

موضوع علم تجوید: الفاظ قرآن

هدف تجوید : قرائت صحیح

فایده تجوید : مصون ماندن زبان از خطا در مورد مخارج و صفات حروف و سایر قوائدی که این علم به صحت آن در قرائت کمک می کند

علم تجوید چیست ؟

در باره ی اینکه علم تجوید چیست حد و حدود آن کدام است و چه دایره ای را در بر می گیرد نظرات زیادی با توجه به تعاریفی که از این علم شده است ارائه گردیده است.آن چه همه در آن اتفاق نظر دارند این است که تجوید علمی است که قرائت را نیکو می کند و همانطور که از معنی این کلمه بر می آید تجوید قوائد یک قرائت زیبا و در عین حال صحیح را که مطابق یک لهجه ی عربی فصیح باشد به ما ارائه می دهد.در مورد حدود علم تجوید عده ای معتقدند که فقط شامل مخارج و صفات و احکام حروف می شود. و بعضی قواعدی چون وقف و ابتدا و رموز سجاوندی را نیز در محدوده ی این علم قرار می دهند و می گویند اگر منظور از تجوید نیکو بودن و صحت قرائت است پس این امور هم از ملزمات یک قرائت صحیح است و باید در بحث تجوید مورد مطالعه قرار گیرد

كلام درزبان عرب :

کلام در زبان عرب از بيست و هشت حرف تشکيل مى شود . و براى پيدا کردن مخرج هر يک از آنها بايد آن حرف را ساکن نموده و يک همزه مفتوحه بر سر آن بگذاريم مثلاً ب و ت را ميگوئيم أب و أت با اين عمل مخرج ب و ت معلوم مى شود . اين بيست و هشت حرف از چهار موضع و هفده محل خارج مى گردند :

موضع اول : حَلق که داراى سه محل و شش حرف ميباشد .

موضع دوم : زبان که داراى دو محل و دو حرف ميباشد .

موضع سوم : دهان که داراى هشت محل و شانزده حرف ميباشد .

موضع چهارم : لب که داراى چهار محل و چهار حرف ميباشد .

اينک شرح آنها : گفتيم حلق داراى سه محل ميباشد . از انتهاى حلق شروع کنيم .

اوّل محل هـ و ء و در وسط حلق محل ح و ع و نزديک به دهان محل خ و غ مى باشد . و براى آنکه بيشتر در ذهن بماند به اين شعر توجه فرمائيد :حرف حلقى شش بود اى نور عين/ها و همزه حا و عين و خا و غين

موضع دوم : زبان کوچک که مخرج ق ـ ک ميباشد .

موضع سوم : دهان را گفتيم که داراى هشت محل و شانزده حرف ميباشد .

محل اوّل : ( ج ـ ش ـ ى ) اين سه حرف را شجرى گويند چون در موقع تلفظ دهان باز مى شود .

محل دوم : (ض) براى اداء حرف ضاد بايد تمام طول کنار زبان بطور طبيعى به کنار دندانهاى پهلو تماس گيرد .

محل سوم : (ل) براى اداء لام تمام سر زبان با پشت لثه بالا تماس مى گيرد .

محل چهارم : (ن) براى اداء نون هم تمام سر زبان با پشت دندانها و لثه بالا تماس ميگيرد .

محل پنجم : (ر) براى اداء حرف (راء) تمام سر زبان با پشت لثه بالا بطورى که نچسبد بلکه با آن مماس قرار گيرد .

محل ششم : (ز ، س ، ص) براى اداء اين سه حرف از سر زبان با پشت دندانهاى ثناياى بالا ولى نمى چسبد .

محل هفتم : (ث ، ذ ، ظ) باز هم از سر زبان با پشت دندانهاى بالا ولى نمى چسبد.

محل هشتم : ( ت، د ، ط ) كه اين سه حرف هم از پهناى سر زبان با پشت دندانهاى بالا اداء مى شود.

موضع چهارم : موضع لب ميباشد و آن داراى چهار محل و چهار حرف ميباشد .

محل اول : (ف) که مخرج آن از تيزى دندانهاى ثناياى بالا با شکم لب زيرين مى باشد .

محل دوم : (ب) مخرج آن ترى هر دو لب هنگامى که بر روى هم گذارده شوند مى باشد .

محل سوم : (م) و مخرج آن خشکى هر دو لب هنگامى که بر روى هم گذارده مى شوند.

محل چهارم (و) مخرج آن از ميان دو لب ولى بهم نخورد .

نامگذاری حروف با توجه به مخارج آنها:

حروف حلقی (هاء، همزه،حاء، عین، خاء، غین)

حروف لهوي (قاف و کاف) لهات=زبان کوچک

حرف ضرسی (ضاد) چون تعداد زیادی از دندان ها در تلفظ آن دخالت دارند

حروف شجري (جیم،شین،یاء) شَجر یعنی سقف دهان

حروف اسلي (زاء،سین،صاد) اَسَلةُالّسان یعنی قسمت جلویی زبان(باریکه ی سر زبان)

حروف نطعي (تاء، دال، طاء) برجستگی های لثه در پشت ثنایای بالا را نطع می گویند.

حروف لثوي (راء، لام، نون) لثه در ایجاد این حروف نقش اصلی را دارد.

حروف ذلقي یا ذَولَقی (ثائ،ذاء،ظاء) ذلق به معنی تیزی نوک زبان است

حروف شفوی یا شفَهی (باء، فاء، میم، واو) شفوی یعنی لبی

حروف جوفی یا هوایی (الف، واو، یاء ) و همچنین همزه طبق نظر دیگری (در اصل فقط الف اگر حرف باشد حرف هوایی ست)

تلفظ حروف

بسياري از حروف عربي تقريباً به همان شكل فارسي تلفّظ مي‌شود و نيازي به آموزش ندارد و تنها ده حرف (ثاء، حاء، ذال، صاد، ضاد، طاء، ظاء، عين، غين، واو) در زبان عربي، تلفّظ آنها به گونة ديگري است كه به شرح آن مي‌پردازيم.

حرف ثاء

اين حرف در فارسي به صورت «سين» تلفّظ مي‌شود، براي تلفّظ صحيح اين حرف، بايد آن را از سر زبان و سر دندانهاي پيشين بالا و به حالت دميدگي ادا كرد.

تمرين

اِسْمَ- اثْمَ

يَلْبَسُونَ- يَلْبَثُونَ

مَثْواكُمْ ـ فَاثْبُتُوا ـ يَثْرِبَ ـ مِثْلَهُمْ ـ مُثْقَلُونَ ـ مَثْني ـ ثَلاثَ ـ ثَقُلَتْ ـ لَبِثَ ـ مِنَ الْمَثاني ـ ثامِنُهُمْ ـ فَاَثابَكُمْ ـ ثِيابَهُمْ ـ مَوْثِقا‌ً ـ جاثِيَةً ـ كَثيراً ـ جِثِيّاً ـ حَثيثاً ـ ثُمَّ ـ ثُبُوراً ـ ثُلُثُ ـ لَمَثُوبَةٌ ـ ثَلاثُونَ ـ مَبْثُوثَةٌ ـ اَلثِّقالَ ـ اَلثَّقَلانِ ـ مُنْبَثّاً ـ يااَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ ـ ثُمَّ بَعَثَهُ

حرف حاء

اين حرف در فارسي به شكل «هاء» تلفّظ مي‌شود و براي تلفّظ صحيح آن كافي است آن را از وسط حلق و با فشردگي اداء كنيم تا با حرف «هاء» اشتباه نشود.

تمرين:

اَهْوي- اَحْوي

اُهِلَّ- اُحِلَّ

اَحْسِنْ ـ فَاحْكُمْ ـ يُحْيي ـ مَحْياهُمْ ـ تَحْتِهِمْ ـ اِحْتَرَقَتْ ـ حَرَّمَها ـ حَسِبُوا ـ حسيسَها ـ يُحاسِبْكُمْ ـ تَحاوُرَكُما ـ دَحيها ـ رَحِمَ ـ حِسابُهُمْ ـ تَحِيَّتُهُمْ ـ‌حيتاهُمْ ـ نُوحيها ـ يَحيقُ ـ حُرِّمَتْ ـ حُلُّوا ـ حُنَفآءُ ـ مُفْلِحُونَ ـ يَحُولُ ـ يُسَبِّحُونَ ـ اَلرَّحْمنِ الرَّحيمِ ـ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ ـ اَوْحي لَها

حرف ذال

براي اداي حرف «ذال» از سر زبان و سر داندانهاي پيشين بالا استفاده مي‌كنيم تا از حرف «زاء» متمايز گردد، لازم به ياد سپاري است كه حرف «ذال» را بايد به صورت نازك و كم حجم ادا كرد.

تمرين

اَذْهَبَ ـ وَاذْكُرُوا ـ حِذْرَكُمْ ـ اِذْقالَ ـ يُذْهِبْكُمْ ـ عُذْراً ـ ذَكِّرْهُمْ ـ ذَهَبُوا ـ مُذَبْذَبينَ ـ ذآئِقُوا ـ ذلِكُمْ ـ أذاعُوا ـ تُذِلُّ ـ ذِكْريها ـ لِذِي الْقُرْبي ـ اَلَّذينَ ـ مَعاذيرَهُ ـ لِيُذيقَهُمْ ـ تُكَذِّبانِ ـ اَلذُّنُوبِ ـ فَاَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ـ وَلا تُبْذِّرْ تَبْذيراً ـ لِيَذَّكَّرُوا

حرف- صاد

حرف «صاد» مانند حرف «سين» از سر زبان و پشت دندانهاي پيشين پايين تلفّظ مي‌شود با اين تفاوت كه صدا در حرف «صاد» درشت و پر حجم مي‌باشد.

تمرين

عَسي- عَصي

عَسَيْتُمْ- عَصَيْتُمْ

قَسَمْنا- قَصَمْنا

اَصْلَحَ ـ اَصْدَقَ ـ اَصْلاحِها ـ مِصْرَ ـ تُصْعِدُونَ ـ يُصْرَفُ ـ صَلاتي ـ قَصَصَ ـ صَدَقَ ـ مَصائِعَ ـ لَصادِقٌ ـ صالِحينَ ـ صِراطي ـ يَفْصِلُ ـ اَبْصِرْهُمْ ـ نَصيباً ـ مَصيرَكُمْ ـ يُوصيكُمْ ـ صُرِفَتْ ـ صُحُفِ ـ تَخاصُمُ ـ نَصُوحاً ـ تُوصُونَ ـ تَصُومُوا ـ فَصَّلْناهُ ـ فَالصّالِحاتُ ـ نُفَصِّلُ ـ يَخْتَصُّ ـ يَصَّدَّقُوا

حرف ضاد

حرف «ضاد» از تماس كنارة زبان (هر طرف كه ميّسر باشد) با دندانهاي كرسي بالا (همان طرف) و كشيده شدن بر آنها ايجاد مي‌شود و آن را بايد درشت و پر حجم ادا كرد.

تمرين

اَضْعَفُ ـ يَضْرِبْنَ ـ رِضْوانٌ ـ فَضْلُ ـ مُضْغَةَ ـ مُضْعِفُونَ ـ ضَلَّ ـ وَضَعَها ـ ضَرَبَ ـ ضاحِكَةٌ ـ لَضآلُّونَ ـ ضامِرٍ ـ نَضِجَتْ ـ فِي الْاَرْضِ ـ ضِعافاً ـ ضيزي ـ رَضيتُ ـ مُعْرِضينَ ـ ضُرِبَتْ ـ اُغْضُضْ ـ عَرْضُها ـ مَغْضُوبِ ـ مَخْضُودٍ ـ رَضُوا ـ يَنْفَضُّوا ـ نَضّاخَتانِ ـ فِضَّةٌ ـ يَحُضُّ ـ يَغُضُّوا ـ يَعُضُّ

حرف طاء

حرف «طاء» مانند حرف «تاء» از تماس روي سر زبان با ناهمواريهاي كام بالا ادا مي‌شود با اين تفاوت كه صدا در حرف «طاء» درشت و پر حجم مي‌باشد.

تمرين

تابَ- طَابَ

قانِتينَ- قانِطينَ

اَطْغي ـ تَطْغَوْا ـ فِطْرَةَ ـ خِطْبَةِ ـ مُطْمَئِنّينَ ـ يُطْعِمُونَ ـ فَطَرَ ـ طَفِقَ ـ اِسْتَطَعْتُمْ ـ طآئِفَتانِ ـ اَطاعُونا ـ بَطآئِنُها ـ وَلا تُطِعْ ـ سُطِحَتْ ـ طِفْلاً ـ اَساطيرُ ـ اَطيعُونِ ـ خَطيئاتِكُمْ ـ طُمِسَتْ ـ خُطُواتِ ـ طُغْياناً ـ طُوبي ـ يَطُوفُ ـ بُطُونِهِمْ ـ تُشْطِطْ ـ تَخُطُّهُ ـ لِلطّاغينَ ـ تَطَّلعُ ـ فَاطَّهَّرُوا ـ عُطِّلَتْ

حرف ظاء

براي تلفّظ حرف «ظاء» كافي است حرف «ذال» را درشت و پر حجم ادا كنيم.

تمرين:

مُنْذَرينَ- مُنْظَرينَ

مَحْذُوراً- مَحْظُوراً

اَظْلَمَ ـ يَظْلِمُونَ ـ يُظْهِرَ ـ حَفِظْناها ـ وَاغْلُظْ ـ مُظْلِمُونَ ـ ظَلَمُوا ـ ظَهَرَ ـ ظَلَّتْ ـ يُظاهِرُوا ـ ظالِمي ـ لَظالِمُونَ ـ ظِلالُها ـ ظِهْرِيّاً ـ مَحْفُوظٍ ـ كَظيمٌ ـ حافِظينَ ـ عَظيمٌ ـ ظُلِمُوا ـ يَظُنُّ ـ ظُلُماتٍ ـ تُوعَظُونَ ـ وَاخْفَظُوا ـ حافِظُونَ ـ يُعَظِّمْ ـ فَظّاً ـ حَظٍّ ـ اِنَّ الظَّنَّ ـ هُمُ الظّالِمُونَ ـ اِلَي الظِّلِّ

حرف عين

اين حرف در فارسي به صورت «همزه» تلفّظ مي‌شود. حال به تفاوت اين دو در عربي توجه فرماييد:

«همزه» ساده گفته مي‌شود و صدا در آن قطع مي‌گردد ولي حرف «عين» از وسط حلق اداء شده و صدا در آن قطع نمي‌شود.

تمرين:

اَجَل- عَجَل

اَمَلاً- عَمَلاً

اَمين- عَمين

يَاْلَمُونَ- يَعْلَمُونَ

اَعْلي ـ فَاعْلَمْ ـ نِعْمَ ـ اِعْلَمُوا ـ يُعْجِبُكَ ـ يَسْتَعْجِلُونَ ـ مَعَكُمْ ـ عَلَيْهِمْ ـ يَفْعَلُونَ ـ مَعايِشَ ـ عالِيَهُمْ ـ تَعالي ـ عِلْماً ـ فاعِلُونَ ـ اَلْعِزَّةَ ـ مَعيشَََتُهُمْ ـ فَاَعينُوني ـ نُعيدُها ـ عُلَمآءُ ـ عُقْباها ـ عُلِّمْنا ـ تَعُولُوا ـ عُوقِبْتُمْ ـ يَعُودُونَ ـ فَعّالٌ ـ سُعِّرَتْ ـ يَدُعُّ الْيَتيمَ ـ لااَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ

حرف غين

اين حرف در فارسي به صورت «قاف» تلفّظ مي‌شود، حال به نحوة اداي هر يك در زبان عربي دقت كنيد.

حرف «قاف» به كمك زبان كوچك و با شدت و سختي گفته مي‌شود به طوري كه صوت قطع مي‌گردد ولي حرف «غين» از انتهاي حلق و با سستي تلفّظ شده و صدا در آن كشيده مي‌شود.

تمرين

أقْني- اَغْني

قَدْ- غَدْ

نَغْفِرْ ـ يَغْلي ـ اَفْرغْ ـ اُغْشِيَتْ ـ يُغْنيهِمْ ـ فَاسْتَغْفَرَ ـ تَغَشّيها ـ غَيْري ـ غَنِمْتُمْ ـ اَلْغافِرينَ ـ وَالْمَغارِبِ ـ فِي الْغارِ ـ غِلِّ ـ غِسْلينٍ ـ بُغِيَ ـ اَبْغيكُمْ ـ نَبْتَغي ـ فَالْمُغيراتِ ـ غُفْرانَكَ ـ يَنْزَغُ ـ غُلِبَتْ ـ غُدُوُّها ـ يَبْغُونَ ـ لُغُوبٌ ـ سَواءٌ عَلَيْهِم اَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ اَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَهُمْ

حرف واو

در اداي حرف «واو»، لب‌ها بدون برخورد با دندانها به حالت غنچه در مي‌آيد و اين حرف از ميان دو لب تلفّظ مي‌شود.

تمرين:

بَلَوْناهُمْ ـ اَوْجَفْتُمْ ـ تَوْبَتُهُمْ ـ لاتَوْجَلْ ـ قَوْمي ـ يَوْمِهِمْ ـ وَجَدَها ـ ياوَيْلَنا ـ وَجْهَها ـ وارِدُها ـ وارِدَهُمْ ـ والِدَتي ـ وِزْرَاُخْري ـ شاوِرْهُمْ ـ تُوَسْوِسُ ـ تَاْويُل ـ يُسَوّيكُمْ ـ تَسْتَوي ـ وُفِّيَتْ ـ وُجُوهَكُمْ ـ وُجْدِكُمْ ـ تَلْوُوا ـ داوُودَ ـ وُورِيَ ـ اَوَّلينَ ـ قُوَّتِكُمْ ـ اَوَّبي ـ فَسَوّي ـ لَوّوْا ـ تَزَوَّدُوا

http://www.askquran.ir/showthread.php?t=1109

00000000000000000000000000000000000000000

آموزش قرائت قرآن

000000000000000000000000000

کلام در زبان عرب

موضع اول : حَلق که داراى سه محل و شش حرف ميباشد .

موضع دوم : زبان که داراى دو محل و دو حرف ميباشد .

موضع سوم : دهان که داراى هشت محل و شانزده حرف ميباشد .

موضع چهارم : لب که داراى چهار محل و چهار حرف ميباشد .

اينک شرح آنها : گفتيم حلق داراى سه محل ميباشد . از انتهاى حلق شروع کنيم .

اوّل محل هـ و ءو در وسط حلق محل ح و ع و نزديک به دهان محل خ و غ مى باشد.و براى آنکه بيشتر درذهن بماند به اين شعر توجه فرمائيد:

حرف حلقى شش بود اى نور عين/ها و همزه حا و عين و خا و غين